czytano 6488 razy

O nazwach S這wian

Problem s這wia雟kich etnonimów jest zwi您any z problematyk ich pochodzenia (omówion w osobnym artykule). Niestety, etnonimy te (zarówno sama nazwa „S這wianie”, jak i nazwy poszczególnych grup i plemion) pojawiaj si pó幡o, dopiero w czasach ekspansji S這wian na Ba趾any. Przed tym okresem zarówno na samych Ba趾anach, jak i na terenie mi璠zy Dunajem a Ba速ykiem znajdujemy w 廝ód豉ch tylko nazwy ludów germa雟kich, ba速yjskich i fi雟kich (samych Finów – Finni, a tak瞠 Aestii u Tacyta – by mo瞠 chodzi tu o plemi ba速yjskie, którego nazw przeniesiono pó幡iej na Esto鎍zyków).

S這wianie

Wed逝g Ptolemeusza (篡j帷ego w latach ok. 100-178 n.e.) nad Wo貪 (Rha) zamieszkiwa這 plemi Souobenoi (digrafu ou u篡to dla zapisania dwuwargowej spó貪這ski [w] wymawianej jak w angielskim). Nazw t uznaje si niekiedy za odnosz帷 si do S這wian i 陰czy j z ich pó幡iejsz nazw. Ze znacznie mniejszym prawdopodobie雟twem do S這wian mo積a odnie嗆 wzmiank o Stawanach (Stauanoi) u tego autora, mieszkaj帷ych mi璠zy ba速yckimi plemionami Galindoi i Soudenoi a ira雟kimi Alanami.

Na pocz徠ku VI wieku pojawia si w tekstach 豉ci雟kich i greckich termin Sclaveni – po raz pierwszy u Pseudo-Cezarego z Nazjanzu. Jordanes (Jordanis, oko這 550 n.e.) niedostatecznie jasno precyzuje jego znaczenie. W jednym miejscu jego Historii Gotów czytamy o ludzie Wenetów, których „imiona zmienne s teraz, stosownie do rozmaitych szczepów”, ale „gównie nazywa si ich Sklawenami i Antami”. Wynika這by z tego, 瞠 S這wianie – Sklawenowie byli jedn z grup Wenetów, obok Antów.

Jednak w innym miejscu tego dzie豉 czytamy, 瞠 Wenetowie, Antowie i Sklawenowie „pochodz帷 z jednej krwi, trzy obecnie przybrali imiona”. Ta z kolei wypowied sugerowa豉by, 瞠 Sklawenowie i Wenetowie byli odr瑿nymi ludami, cho wywodz帷ymi si z jednego pnia (jak dos這wnie pisze Jordanes). Zwykle Antów wi捫e si z grup S這wian wschodnich, Wenetów – z grup zachodnios這wia雟k, wreszcie Sklawenów – ze S這wianami po逝dniowymi. Sam autor zdaje si temu przeczy, uto窺amiaj帷 w innym miejscu akurat Wenetów z grup wschodni (por. ni瞠j). Najprawdopodobniej zas造sza on nazwy Sklawenów i Antów i po陰czy je ze znan mu z dawnych 廝óde nazw Wenetów, st康 powsta豉 idea trójpodzia逝 S這wian, realizowana zreszt niekonsekwentnie.

Jako Bizantyjczyk, Jordanes mia zapewne znikome lub 瘸dne wiadomo軼i o S這wianach zachodnich. Z tego samego powodu Prokopiusz z Cezarei w Historii wojen nie wspomina ju o odr瑿nej grupie Wenetów i pisze, 瞠 za Dunajem znajduj si siedziby Hunów, Sklawinów i Antów, przy czym, jak podaje ów autor, dwa ostatnie ludy okre郵ano wcze郾iej jedn nazw Sporów (o Sporach b璠zie jeszcze mowa ni瞠j). A w VII wieku nikt ju podobnych podziaów nie robi – u篡wano terminów S這wianie i Wenetowie jako równowa積ych w odniesieniu do wszystkich S這wian. Np. o poddanych Samona napisano Sclavi cognomento Winadi.

Istnieje ca造 szereg hipotez dotycz帷ych powstania nazwy „S這wianie”. W najstarszych pismach s這wia雟kich (ruskich) nazwa ta za鈍iadczona jest w formie Slov髶i. W tych samych 廝ód豉ch, w których wyst瘼uje forma Slov髶i, inne nazwy z przyrostkiem -髶- lub -an- (typu Polanie) maj ko鎍ówk -e. Ko鎍ówka ta w formie Slov髶e zjawia si dopiero pó幡iej i prawdopodobnie jest przeniesiona wtórnie z innych wyrazów o podobnej budowie. Por. dzisiejsze formy Hiszpanie, Cyganie, które tak瞠 otrzyma造 -e przez analogi.

Nazwy plemienne z zako鎍zeniami -髶e, -ane tworzone by造 od nazw topograficznych (od nazw w豉snych ró積ych obiektów geograficznych, np. Wi郵anie, lub od cech terenu, np. Polanie, Drzewianie, L璠zianie) lub antroponimicznych (od imion ludzi: Dziadoszanie, Radymicze). Zwraca jednak uwag fakt, 瞠 nazwy tego rodzaju pochodz z epoki pó幡iejszej i ró積i si struktur od dawnych nazw plemiennych (por. ni瞠j). Ponadto s逝膨 one stale do wyodr瑿niania poszczególnych plemion w ramach jednego etnosu, jak przekonuj帷o uzasadni L. Moszy雟ki.

Termin Slov髶i nie by natomiast nigdy nazw plemienn, ale etniczn, tj. s逝篡 do odró積iania ludzi w ramach opozycji swój – obcy. Nie ma on ogólnie zaakceptowanej, jasnej etymologii s這wia雟kiej, i jak dot康 nie uda這 si dowie嗆 istnienia ani podstawy topograficznej, ani antroponimicznej. Jest to zgodne z tez o pierwotno軼i nietypowego zako鎍zenia -髶i – gdyby by這 inaczej, nie wiadomo by這by, dlaczego typowa ko鎍ówka -髶e mia豉by zosta zast徙iona nietypow -髶i. Ze wzgl璠u na t w豉郾ie nietypow ko鎍ówk (wygl康aj帷ej na przeniesion z 豉ci雟kiej formy Sclavēnī) mo積a nawet podejrzewa, 瞠 nazwa w豉sna S這wian jest zapo篡czona. Istnieje te domniemanie, 瞠 mi璠zy II a VI wiekiem Protos這wianie wch這n瘭i w siebie Souobenoi, kimkolwiek oni byli, i przej瘭i ich nazw.

Z punktu widzenia 豉ciny wyraz Sclavēnī jest derywatem, jego rdze nie ma jednak 豉ci雟kiej etymologii. ζci雟ki wyraz podstawowy sclavus znaczy ‘niewolnik, jeniec wojenny’, derywat sclavēnus oznacza ‘pochodz帷y z rodu niewolników’. W klasycznej 豉cinie wyrazy te nie wyst瘼uj, a okre郵eniem niewolnika jest servus (zob. ni瞠j). Trzeba te zaznaczy, 瞠 terminy greckie i 豉ci雟kie sklaboi, sthlaboi, sclavi, schlavi, wreszcie slavi (wszystkie tak瞠 w znaczeniu ‘S這wianie’, niekoniecznie ‘niewolnicy’), pojawiaj si pó幡iej ni Sclavēnī i dlatego mo積a przypuszcza, 瞠 nast徙i tu raczej rodzaj derywacji wstecznej i termin sclavus jest wtórny wobec Sclavenus.

ζci雟kim okre郵eniom Sclaueni, Sclauini z VI w. n.e. odpowiadaj notowane w 廝ód豉ch greckich terminy Sklabenoi, Sklauenoi, Sklabinoi, Sklauinoi (por. te zapo篡czone arabskie Saklab, Sakalib), pó幡iej tak瞠 Sthlabenoi, Sthlabinoi (Σθλαβηνοί), Esklabinoi, Asklabinoi, Sklabinioi, Sklauenioi, Sklabonoi, Esthlabesianoi, Ethlabogeneis. Spotyka si tak瞠 豉ci雟kie formy Sthlaueni, Sthlauini utworzone pod wp造wem greckim. Wida tu wyra幡ie, 瞠 -k- lub -th- oraz samog這sk protetyczn e-, a- dodawano dla rozbicia niezwyk貫j i trudnej do wymówienia dla Rzymian i Greków grupy sl-, por. 豉c. īnsula, które utraci這 samog這sk poakcentow: īnsula > isla > *iscla, sk康 dzisiejsze w這skie Ischia (nazwa konkretnej wyspy), a tak瞠 bezdyskusyjny przyk豉d Sphendosthlabos (Σφενδοσθλάβος czyli 安i皻os豉w) u Konstantyna Porfirogenety. Dowodzi to równie, 瞠 wyraz nie jest ani pochodzenia greckiego, ani 豉ci雟kiego. Doda nale篡, 瞠 tak瞠 nazwy arabskie (Saklab, Sakalib), syryjskie (Sglau, Sglou u Micha豉 Syryjczyka) i ormia雟kie (Sklavajin, Moj瞠sz z Choren) utworzono w oparciu o terminologi grecko-豉ci雟k, i dlatego nie odzwierciedlaj one oryginalnego brzmienia nazwy. Nowsze arabskie Slavijun, Slavije przej皻o ju bez greckiego i 豉ci雟kiego po鈔ednictwa.

W tym miejscu trzeba wróci do sprawy ptolemeuszowskich Souobenoi. Istnieje bowiem mo磧iwo嗆, 瞠 nag這sowe souo- jest i tutaj substytutem oryginalnej grupy *sl-, by mo瞠 z welaryzowanym -l- podobnym do istniej帷ego dzi d德i瘯u w j瞛yku rosyjskim i do z瑿owego wymawianego jeszcze do niedawna przez wielu polskich aktorów. Dzi przecie tak瞠 *S這benoi przeczytaliby鄉y jako Suobenoi, gdy taka wymowa obowi您uje w Polsce od jakiego czasu.

Warto równie zwróci uwag, 瞠 nazwa Slov髶i podlega豉 w poszczególnych j瞛ykach s這wia雟kich zmianom nieregularnym. W j瞛yku polskim zamiast oczekiwanego *S這wieni lub *S這wienie (z nowszego Slov髶e) mamy S這wianie z nieetymologicznym -a- < -- przed spó貪這sk mi瘯k . Mo積a by przypuszcza, 瞠 jest to wynik wyrównania do dope軟iacza S這wian, gdzie -a- przed twardym -n- jest regularne, jednak -a- wyst瘼uje tak瞠 w rosyjskim славяне, gdzie nie zachodzi przecie przeg這s polski > a. W formie rosyjskiej nieregularne jest tak瞠 pierwsze -a- zamiast oczekiwanego -o-. Jeszcze inny rodzaj nieregularno軼i obserwujemy w po逝dniowym terminie Slavoni. Fakty te uprawdopodobniaj zwi您ek terminu Slov髶i z Ptolemeuszowskimi Souobenoi.

Istnieje jednak inne wyt逝maczenie rozbie積o軼i mi璠zy Souobenoi z II wieku a Sthlabenoi z VI wieku. Otó w j瞛yku polskim, podobnie jak i w innych j瞛ykach s這wia雟kich, istnieje wyraz swoboda, który nie ma przejrzystej etymologii, i który wyst瘼uje równie w odmianach s這boda, 鈍ieboda. Nietypowa oboczno嗆 w ~ (polskie w to forma zapisu s這wia雟kiego wargowo-z瑿owego [v], które pochodzi ze starszego wargowego [w]) jest tu przecie taka sama jak w parze Souobenoi – S這wianie. Zastanawia nie tylko podobie雟two formalne 豉ci雟kiego sclavus i polskich wyrazów swobodas這boda, ale tak瞠 ich znaczenie. To prawda, 瞠 niewolnika akurat trudno uzna za swobodnego, ró積ic znacze mo積a jednak obja郾i realiami historycznymi: swobodni S這wianie stawali si przecie niewolnikami, a wtedy ich nazwa w豉sna u篡wana jako okre郵enie ich nieszcz瘰nego stanu stawa豉 si szczególnie pogardliwa. Efekt by豚y podobny, gdyby dzi s豉beusza zacz望 nazywa „supermenem”.

Zwi您ek terminów „S這wianin” i „niewolnik” t逝maczy si tym, 瞠 od ekspansji w VI wieku a po wiek X plemiona s這wia雟kie toczy造 liczne wojny, w czasie których istotnie wielu z nich popada這 w niewol. A i sami s這wia雟cy w豉dcy oddawali jakoby swoich poddanych w niewol w zamian za bogactwa. Historia notuje te przypadki, 瞠 ca貫 plemiona s這wia雟kie utrzymywa造 si z handlu niewolnikami ró積ego pochodzenia (w tym pochodz帷ymi z s御iednich s這wia雟kich plemion). W kontek軼ie tym wymienia si np. dalmaty雟kich Naretanów, przeciwko którym zorganizowa wypraw wenecki do瘸 Pietro Orseolo (991-1009).

Druga hipoteza, by mo瞠 niesprzeczna z pierwsz, podkre郵a zwi您ek nazwy Souobenoi, a tak瞠 nazwy w豉snej S這wian, z nazw jednego z plemion znanych ze 廝óde historycznych, Swewów (Swebów, Suebī, Suevī). Krytycy podkre郵aj jednak, 瞠 Swewowie s przodkami dzisiejszych Szwabów (nazwa ta oznacza mieszka鎍ów Szwabii i nie jest tylko pejoratywnym okre郵eniem Niemców; nale篡 zwróci uwag na znan z nazw S這wian oboczno嗆 -b- : -v-), a zatem plemieniem germa雟kim, i z przodkami S這wian nie mog mie nic wspólnego. Uwaga jest niew徠pliwie s逝szna, nie wynika z niej jednak wcale domniemanie, 瞠 Souobenoi byli równie plemieniem germa雟kim. Etnonim Szwedów ma przecie analogiczn etymologi: wywodzi si od nazwy Swewów – Sweonów – Swionów, niezwi您anych bli瞠j ze Swewami – Szwabami. A jego 廝ód這sów mo積a znale潭 nie tylko w j瞛ykach germa雟kich, ale i w wielu innych j瞛ykach indoeuropejskich.

Ostatecznie tego rodzaju nazwy zdaj si wywodzi od indoeuropejskiego rdzenia o znaczeniu ‘swój, w豉sny’. Rdze ten widoczny jest np. w polskich wyrazach swój < *swojo-, siebie < *sebh-, sobie, osoba < *sobh-, w 豉c. sibī < *sebh-, ale tak瞠 w greckim spheĩs ‘oni si’ (reflexivum indirectum 3 pl.) < *sbhejes, ang. self < *selbh-, wal. helw ‘posiadanie’, a wed逝g Go陰ba tak瞠 w greckim éthnos ‘lud’ < *swedh- ‘powinowaty, swój, wspó逍lemieniec’. Nale篡 zwróci uwag na wymieniaj帷e si elementy -w-, -bh-, -dh-, -l-, identycznie jak w zestawieniach *swob(en)-, *sweu-, *sweb-, *slov-, *s(th)lab-. Z punktu widzenia semantyki hipoteza o pierwotnym znaczeniu etnonimu S這wianie jako ‘swoi ludzie’ (tj. znani, nasi, w豉郾i, swojscy itp.) jest najbardziej prawdopodobna (por. zw豉szcza uwagi o odr瑿no軼i nazw plemiennych i etnicznych), cho mo積a dyskutowa nad konkretn postaci tego s這wa i jej przemianami na przestrzeni wieków. Warto mo瞠 równie doda, 瞠 twórc tej hipotezy jest sam Grimm, s逝sznie uwa瘸ny za ojca etymologii naukowej.

Istnieje wiele innych mniej lub bardziej fantastycznych etymologii terminu S這wianie. Najpopularniejsze (co nie znaczy najprawdziwsze) wi捫 ten etnonim z wyrazami s豉wa lub s這wo. Za pierwsz z tych mo磧iwo軼i (czyli trzeci hipotez etymologii terminu S這wianie) zdaje si przemawia pisownia rosyjska славяне u篡waj帷a litery a. Niestety, okazuje si, 瞠 pisownia ta jest wtórna wobec starszej словѣне, a wprowadzenie -a- do ortografii by這 mo磧iwe dzi瘯i zjawisku zwanemu akaniem, które polega na wymowie nieakcentowanych o i a w ten sam sposób w rosyjskim j瞛yku literackim (i w wi瘯szo軼i gwar rosyjskich). Bezpo鈔edni przyczyn takiej ortografii by這 w豉郾ie mniemanie, 瞠 S這wianie = s豉wni, gloriosi, ainetoi. Je瞠li do tego doda problemy ze znaczeniem przyrostka -髶- i z pierwotn ko鎍ówk -i, hipoteza ta sprawia wra瞠nie etymologii ludowej i trudno j dzi uznawa za naukow.

Pomimo wymienionych ju zastrze瞠 zwi您anych z ko鎍ówk wydaje si, 瞠 czwarta hipoteza, wi捫帷a S這wian ze s這wem, zas逝guje na nieco wi瘯sze uznanie. Otó s御iadami S這wian s Niemcy, których nazwa zdaje si wywodzi od niemy. By這by wi璚 logiczne, gdyby S這wianie samych siebie nazywali „s這wnymi”, „s這wianymi” (ta niezwyk豉 forma wyja郾ia豉by obecno嗆 niezwyk陰 ko鎍ówk – por. lubiani, widziani itd.), mówi帷ymi, verbosi, veraces, homoglottoi. Analogi zdaje si stwarza pomys Tolkiena, który swoich elfów nazwa Quendi ‘mówi帷y’, a w 鈍iecie realnym nazwa w豉sna Alba鎍zyków, Shqiptarë, od shqipon ‘mówi jasno i wyra幡ie, bez obawy nieporozumienia’. Problem jednak w tym, 瞠 sama nazwa Niemców wydaje si adideacj plemiennej nazwy celtyckiej Nemeti (oznaczaj帷ej ‘plemi ze 鈍i皻ego gaju’, por. 豉c. nemus, nemoris ‘gaj’ oraz przyrostek -et- jak np. w nazwie Veneti), przeniesionej na plemi germa雟kie mieszkaj帷e (np. wg Tacyta) nad górnym Renem. Dlatego te i ta etymologia S這wian wydaje si dorabiana.

Zbierzmy zatem ró積e omówione dot康 etymologie, dorzucaj帷 szereg dalszych pomysów. Wed逝g ró積ych pogl康ów, termin S這wianie pochodzi:

  • od wyrazu oznaczaj帷ego swój;
  • od terminu o znaczeniu swobodny, wolny;
  • od IE *swobho- ‘krewny, cz這nek rodu’, zob. ni瞠j;
  • od wyrazu s豉wa (S這wianie = s豉wni);
  • od wyrazu s這wo (S這wianie = umiej帷y mówi, w przeciwie雟twie do Niemców);
  • od domniemanego wyrazu pospolitego slov髶i, sloveni, slovani ‘j瞛ykowi pobratymcy’, analogicznego do formacji bratanъ, sestr髶ъ (koncepcja L. Moszy雟kiego, por. bratanek, siostrzeniec);
  • od domniemanej nazwy topograficznej Slovy (i dalej zwi您ek z wyrazem s這wo; Perwolf);
  • od indoeuropejskiego rdzenia *ḱleu- ‘p造n望, ciec, p逝ka, czy軼i’ – czyli od s這wia雟kiego slov-, slav- wyst瘼uj帷ego w nazwach jezior; etymologie tego rodzaju nazywane w skrócie „wodnymi” wydaj si dzi b喚dne, cho niegdy by造 popularne, zob. ni瞠j;
  • od niezidentyfikowanego obiektu topograficznego – rzeki lub jeziora – o nazwie Slova, Slava, Slovje lub Slavja; istnieje jednak litewska wie o nazwie Šlavė́nai (identycznej ze s這w. Slov髶i), nad rzek Šlavė͂;
  • od istniej帷ych nazw Salava, Sala, od czego wywodzi si i polskie s這wo 簑豉wa ‘suche miejsce otoczone bagnami’;
  • od s這wa opartego na tym samym rdzeniu *ḱleu- i oznaczaj帷ego ‘czysty’, por. 豉c. cluo ‘czyszcz’, gr. κλύζω ‘obmywam, omywam’, a tak瞠 ros. чисть, чища ‘polana w lesie oczyszczona z drzew i zaro郵i’ – dla domniemanego *slov- proponowano podobne przesuni璚ie znaczenia; a wi璚 ostatecznie S這wianie = mieszka鎍y czystych pól;
  • od hydronimu opartego na rdzeniu slov-, slav-, o znaczeniu ‘rzeka mówi帷a’ (O. Kronsteiner, nieudana próba po陰czenia 2 koncepcji);
  • od wyrazu cz這wiek (slov- < 鋩ov-) ‘tubylec’ lub ‘rolnik’;
  • od gockiego slawan ‘milcze’ (wg Brücknera, dla Gotów S這wianie byli tak samo milcz帷y, niemi, jak pó幡iej Niemcy dla S這wian);
  • od slov- ‘powolny, leniwy’, por. staropolskie s這wie, skorze – odpowiednio nazwy wolno i szybko dojrzewaj帷ego lnu, a tak瞠 ang. slow < stang. sláw, slǽw o nieznanej etymologii (s這wo to wyst瘼uje te w niderlandzkim i w j瞛ykach nordyckich, mo瞠 z IE *slāb- ~ *slāw-, por. ang. sleep i pol. s豉by);
  • od imion w rodzaju S豉womir, Bogus豉w, Boles豉w itd. – Rzymianie mieli jakoby przezwa nosz帷ych je ludzi „s豉wami” (zdumiewaj帷a koncepcja J. Baudouina de Courtenay);
  • od wyrazu o znaczeniu ‘t逝m’ lub ‘wojsko’, por. ir. slúag;
  • od wyrazu o znaczeniu ‘naród, lud’, por. gr. λαός (lāós) < *slāwos (?);
  • od wyrazu o znaczeniu ‘ci, którzy sadz’, por. gr. ἀλωή, ἅλως, ἄλουα ‘stodo豉’;
  • od imienia mitycznego S豉wa, przywódcy dawnych S這wian;
  • od wyrazu ska豉 (st康 jakoby -k- w 豉ci雟kich okre郵eniach Sclaveni, Sclavini);
  • od etnonimu Skolotów, nazwy w豉snej Scytów lub nazwy jednego z plemion scytyjskich;
  • od indoeuropejskiego *sek- ‘zwi您a’ w wariancie *sk-lobh- ‘rodacy’, pokrewnego *sk-eip- ‘szczep’, *skeut- ‘Scytowie’, ‘Szkoci’ itd.;
  • od wyrazu sio這 (ma這 prawdopodobne cho熲y z uwagi na etymologi tego terminu: w polskim jest to zapo篡czenie z wschodnios這wia雟kiego z uproszczeniem pierwotnej grupy -dl-, por. rodzime osiedle, i dalej jawny zwi您ek z siedzie);
  • od czasownika s豉, posy豉 (nonsens z uwagi na ró積ic slov髶i : sъlati);
  • od wyrazu *solv- ‘ó速oszary’, por. s這wik, ros. соловой ‘ó速oszary’, ang. sallow ‘bladoó速y’, sgn. salo ‘ciemny, m皻ny’ (jednak S這wianie < *Slov-, a nie *solv-).

Istnieje hipoteza, 瞠 nazwa „S這wianie” w rzeczywisto軼i nie by豉 nazw w豉sn S這wian, ale nazw nadan im przez ludy o軼ienne. Jako argument podaje si fakt, 瞠 terminy takie jak S這wi鎍y, S這we鎍y, S這wacy, Slawoni oznaczaj zawsze ludy 篡j帷e na pograniczu obszaru s這wia雟kiego (np. S這wacy i Slawoni s御iaduj z nies這wia雟kimi W璕rami).

Jest jednak mo磧iwo嗆 wyt逝maczenia tego ciekawego zjawiska i tym samym pozostanie przy tezie, 瞠 termin „S這wianie” by jednak od pocz徠ku samookre郵eniem wszystkich S這wian (a wi璚 przyznanie wczesnym S這wianom 鈍iadomo軼i etnicznej). Otó gdy jakie plemi dochodzi這 do wi瘯szego znaczenia narzucaj帷 hegemoni s御iadom, a szczególnie gdy zak豉da這 w豉sny organizm polityczny, jego nazwa spycha豉 na bok termin ogólny i stawa豉 si nazw etniczn, ponadplemienn. Dobrym przyk豉dem jest nazwa Polaków, pochodz帷a od w豉snej nazwy plemienia Polan, którzy zdobyli w豉dz nad Wi郵anami, 奸篹anami i innymi plemionami lechickimi. Okoliczne plemiona zachowa造 jedynie okre郵enie etniczne S這wianie. Np. zdaniem Moszy雟kiego Antowie okre郵ali tym terminem swoich s御iadów: Slov髶i ‘pobratymcy w j瞛yku’. Ten sam mechanizm funkcjonowa, gdy na czele zwi您ku plemion s這wia雟kich stawali przedstawiciele ludu obcego, ulegaj帷 nast瘼nie pe軟ej asymilacji (Bu貪arzy, wiki雟kie plemi Rosów). Tam jednak, gdzie S這wianie dostawali si pod w豉dz obcych narodów zachowuj帷 przy tym swoj odr瑿no嗆 etniczn, pozostawali znani pod swoj nazw ogóln. Zachowanie pierwotnej nazwy S這wian jako samookre郵enia etnicznego by這 mo磧iwe, dopóki gdy dane plemiona ani nie zdoby造 przewodnictwa, ani nie uleg造 integracji z silniejszymi s御iadami. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim nadilme雟kich S這wienów. Nazwa ich znika z annaów, gdy oko這 900 roku dochodzi do ich przymierza z Waregami i gdy powstaje Ru Nowogrodzka, a mieszkaj帷e tam plemiona staj si cz窷ci etnosu Rusów.

Wi璚ej informacji o S這wianach w j瞛yku angielskim mo積a znale潭 np. tutaj.

Wenetowie

Dok豉dnej analizie tego etnonimu po鈍i璚ono odr瑿ny artyku (zob. te o zwi您kach Wenetów z pochodzeniem S這wian). Wy瞠j omówiono te dwa znaczenia tego etnonimu u Jordanesa: starsze, obejmuj帷e ca陰 grup ludów wywodz帷ych si z jednego pnia, oraz nowsze, oznaczaj帷e jeden z jego od豉mów, a mianowicie zachodni. Tu jedynie napomkniemy, 瞠 termin ten spotykamy w wielu miejscach Europy. Mianem tym oznaczano ró積e plemiona, które zamieszkiwa造 zachodni Francj, pó軟ocno-wschodni Itali, okolice Jeziora Bode雟kiego, obecn Polsk, a nawet tereny w Azji Mniejszej jeszcze przed pojawieniem si Celtów na arenie historii. Archeologicznie mo積a wi您a z Wenetami kultur pól popielnicowych, która na wielkich obszarach poprzedza豉 kultury okresu late雟kiego, przypisywane Celtom.

W I – II wieku naszej ery Wenetowie pozostali jeszcze tylko nad Ba速ykiem. Pisz o nich Pliniusz, Tacyt i Ptolemeusz. Nie ma dowodów ani nawet przekonuj帷ych argumentów, 瞠 etnonim ten oznacza ju wtedy S這wian. Nie istnieje tak瞠 przekonuj帷a s這wia雟ka etymologia tego terminu. Nie przekonuj próby Z. Go陰ba, który w徠pliwie rekonstruuje indoeuropejskie *uenét- ‘klasa wojowników’, jakoby zachowane w s這wia雟kim. Nie przekonuj tak瞠 pomys造 M. Rudnickiego, który zaproponowa istnienie w s這wia雟kim rdzenia *ven- ‘wilgo, mokro嗆’ i sufiksu *-et-. W rzeczywisto軼i nic nie przemawia za istnieniem w s這wia雟kim ani jednego, ani drugiego, a szukanie dla Wenetów s這wia雟kiej etymologii tego typu jest prost konsekwencj dwóch fa連zywych za這瞠: 瞠 nazwy etniczne S這wian mia造 zawsze zwi您ek z warunkami topograficznymi oraz 瞠 baza nazewnicza oznaczaj帷a niski, podmok造 teren zadrzewiony by豉 dla S這wian najodpowiedniejsza. Ca趾owicie nieprzekonuj帷e s tak瞠 etymologie germa雟kie (np. od *wend- ‘w璠rowa’). Natomiast etymologia na gruncie znanego z inskrypcji j瞛yka wenetyjskiego nale膨cego do grupy italskiej i u篡wanego nad pó軟ocnym Adriatykiem jest jasna i przejrzysta. Za tak mo磧iwo軼i opowiada si T. Milewski. Podobnie twierdzili J. Rozwadowski i K. Moszy雟ki, podaj帷 j瞛yki celtyckie lub bliskie celtyckim jako 廝ód這 nazwy (j瞛yki celtyckie i italskie, w陰czaj帷 wenetyjski, uwa瘸 si za blisko spokrewnione ze sob).

S這wianie raczej nie u篡wali wobec siebie nazwy Wendów, Wenetów czy te Wenedów. Mo積a zatem przypuszcza, 瞠 termin ten odnosi si wcze郾iej do ca趾iem innego ludu, znanego Germanom jeszcze przed okresem ekspansji S這wian, a pó幡iej zosta przez nich przerzucony na S這wian. Nazwa ta istnieje tak瞠 w j瞛yku fi雟kim (Venäjä ‘Rosja’) i 鈍iadczy o tym, 瞠 zeslawizowanie obszarów wenetyjskich dokona這 si pó幡iej ni zetkni璚ie si Germanów z Wenetami (J. Safarewicz). Istniej tak瞠 przes豉nki przemawiaj帷e za tym, 瞠 pewne od豉my Wenetów uleg造 slawizacji, a ich nazwa zachowa豉 si w postaci terminu Wiatycze < *went-, oznaczaj帷ego plemi mieszkaj帷e nad górn Ok i Desn, a tak瞠 w nazwach rzek Viata i Vja醀 (por. dalsze informacje w artyku豉ch o Wenetach i Wieletach). Ma ona te zwi您ek z pras這wia雟kim *v皻j- (T. Lehr-Sp豉wi雟ki, Z. Go陰b; por. polskie wi璚ej, wi瘯szy < wi皻szy). Wysuwano tak瞠 tezy o mo磧iwo軼i zwi您ku etnonimu Wenetów z nazw Antów.

Antowie

Chi雟ka kronika z II wieku p.n.e. wzmiankuje po raz pierwszy sarmacki lud Antów, nale膨cy do grupy Aorsów i zamieszkuj帷y mi璠zy Morzem Kaspijskim a Jeziorem Aralskim. Chi鎍zycy próbowali zach璚i ich do walki przeciwko Hunom (zob. tutaj).

Nazwa Antów jest równie wymieniona na kamiennych p造tach z II wieku n.e. znalezionych w Pantikapaion (dzi: Kercz), stolicy Królestwa Bospora雟kiego o mieszanej ludno軼i grecko-sarmackiej. Jordanes lokalizuje Antów w dorzeczu Dniepru. Wed逝g niego mieli oni przez jaki czas podlega Ostrogotom, jednak próbowali zrzuci jarzmo korzystaj帷 z zamieszania, jakie spowodowa najazd Hunów w 372 n.e. i zabicie przez nich gockiego króla Hermanaryka. Jordanes wymienia z imienia ich wodza Boza, który trzy lata pó幡iej zosta pokonany i ukrzy穎wany przez nast瘼nego króla Ostrogotów, Winithara, wraz z synami i siedemdziesi璚iu naczelnikami. Imi Viniþar wywodzi si od *Viniþa-harjis ‘Wenetobójca’, a wi璚 w przekazie tym Antowie wyst瘼uj by mo瞠 jako cz窷 Wenetów.

Antowie przetrwali jakoby okres panowania Gotów, a w VI wieku n.e. w豉dali ziemiami mi璠zy Dniestrem a Dnieprem. By mo瞠 ich w豉dza si璕a豉 w pewnych okresach po逝dniowej Polski. O鈔odek ich pa雟twa znajdowa si ko這 dzisiejszego Kaniowa, naddnieprza雟kiego miasta mi璠zy Kijowem a Czerkasami. Trudno orzec, czy by這 to plemi s這wia雟kie – o stosunku Antów do Sklawenów i Wenetów zobacz wy瞠j.

Nazwa Antów wyst瘼uje jeszcze w dzie豉ch Jordanesa, Prokopiusza i Pseudo-Maurycego, w latach 554 – 602, i nie zjawia si w pó幡iejszych dokumentach. Wed逝g Sulimirskiego przyczyn tego stanu rzeczy jest fakt, 瞠 królestwo Antów uleg這 Awarom na pocz徠ku siódmego wieku. Niektórzy uwa瘸j, 瞠 Antowie byli przodkami plemion wschodnios這wia雟kich, a w rezultacie wspó販zesnych narodów Rosjan, Bia這rusinów i Ukrai鎍ów. Jednak faktem jest jedynie to, 瞠 po upadku pa雟twa Antów na ich miejscu pojawia si plemi naddnieprza雟kich Polan.

Wi瘯szo嗆 autorów uwa瘸, 瞠 nazwa Antów zosta豉 nadana S這wianom przez jaki lud o軼ienny. Istniej nawet opinie, 瞠 lud ten nie mia udzia逝 we wczesnych dziejach S這wian, a przyczyn zamieszania sta豉 si zas造szana i by mo瞠 zniekszta販ona nazwa, rozpowszechniona przez jednego pisarza bizantyjskiego.

Adygejczycy, lud zach.-kaukaski (Czerkiesi), do dzi przechowuj w tradycji walki z ludem Gut, dlatego niektórzy uto窺amiaj Antów z Adygejczykami. Powy瞠j omówione fakty ka膨 jednak traktowa Antów jako plemi sarmackie, a ich etnonim jako wyraz ira雟ki. W takim wypadku wskazuje si na mo磧iwo嗆 zwi您ku ich etnonimu z ang. end ‘koniec’, goc. andeis, sanskryckim ántas ‘kraniec’, oset. ættʽíyæ ‘z ty逝’. Osety鎍zycy, których zazwyczaj uwa瘸 si za potomków Sarmatów, s s御iadami Adygejczyków. Jednak za這瞠nie, 瞠 Adygejczycy przypisuj sobie udzia w wydarzeniach z historii s御iadów (czyli 瞠 dopuszczaj swego rodzaju kradzie篡), nie brzmi przekonuj帷o.

Wysuni皻o te hipotez o awarskim pochodzeniu nazwy Antów (F. P. Filin), co raczej oddala ni przybli瘸 problem, gdy to窺amo嗆 etniczna i j瞛ykowa 鈔edniowiecznych Awarów i ich zwi您ek ze wspó販zesnymi Awarami mówi帷ymi j瞛ykiem wschodniokaukaskim s przedmiotem dyskusji (niektórzy upieraj si przy przynale積o軼i historycznych Awarów do grupy ludów turkijskich). Niewiadomy jest zwi您ek Antów z Entami, gigantami znanymi Germanom (anglos. Ent, lm Entas, niem. Enz < *Antjōs), którzy nie byli ani Celtami, ani Turkami. Wreszcie niektórzy próbuj znale潭 s這wia雟kie etymologie tego terminu. Wed逝g jednej z hipotez, zaproponowanej w 1959 r. przez M. Rudnickiego, ich nazwa ma si wi您a ze s這w. *ǫty ‘kaczka’ (por. ros. утка), a wi璚 Antowie to jakoby plemi Kaczorów. Etymologie s這wia雟kie nazwy Antów wydaj si jednak ma這 prawdopodobne z uwagi na argumenty przemawiaj帷e za pierwotn ich przynale積o軼i do ludów ira雟kich (poza tym, porównaj tak瞠 uwag o fa連zywych za這瞠niach „wodnych” etymologii s這wia雟kich etnonimów).

Wieleci

Wieletom, plemionom s這wia雟kim mieszkaj帷ym na zachód od Odry, po鈍i璚ono osobny artyku. Cho znajdowano dla ich nazwy etymologie „wodne” (zob. wy瞠j), w rzeczywisto軼i wydaje si ona by przekszta販eniem nazwy Wenetów pod wp造wem terminów wielki, wiele. Sugerowa這by to ich pierwotnie nies這wia雟kie, wenetyjskie pochodzenie.

Lucice

O tej nazwie, maj帷ej zwi您ek z przymiotnikiem luty ‘gro幡y, srogi’, wspomniano przy okazji omawiania etymologii nazwy Wieletów.

 

Serbowie

Nazwa Serbowie pojawia si w II wieku n.e. u Pliniusza i Ptolemeusza jako jedna z nazw plemiennych wschodnich Alanów, ludu z kr璕u sarmackiego, mieszkaj帷ych na pó軟ocny wschód od Morza Azowskiego, mi璠zy Kaukazem a Wo貪, zob. wy瞠j. Wed逝g jednej z hipotez Serbowie, wraz z Antami i Chorwatami, mieliby wej嗆 z Protos這wianami w swoisty rodzaj symbiozy, podobnej do stosunku mi璠zy afryka雟kimi ludami Fulbe (rz康z帷y koczownicy) i Hausa (podporz康kowani im rolnicy). Protos這wianie mieliby zgodnie z tym pogl康em by rolnikami (Scytami – Oraczami?), a koczowniczy Alanowie i Sarmaci mieli zapewnia im ochron przed atakami innych plemion w zamian za danin w 篡wno軼i. Z czasem mia這 doj嗆 do pe軟ej asymilacji obu grup etnicznych, a z dawnych ochroniarzy mia豉 rozwin望 si warstwa rz康z帷a, pó幡iejsza szlachta.

Pogl康y takie opieraj si w wi瘯szym stopniu na legendach ni na faktach, cho nie mo積a im odmówi okre郵onego stopnia prawdopodobie雟twa. Co prawda autorzy bizantyjscy podkre郵aj panuj帷 u S這wian demokracj i brak centralnej w豉dzy, jednak z drugiej strony nazwy s這wia雟kich grodów tworzono przecie od imion m篹czyzn, którzy najwyra幡iej musieli jednak spe軟ia rol wodzów. 奸adami po ira雟kiej przesz這軼i mia造by by:

  • szlacheckie herby z symbolami przypominaj帷ymi sarmackie znaki w豉sno軼iowe – tamgi,
  • obco brzmi帷e nazwy herbowe (Mora, Doliwa, Roch, Chamiec, Jaksa, zob. tutaj),
  • nazwy miejscowe zidentyfikowane jako pochodz帷e z j瞛yków ira雟kich,
  • termin pan < *ьpanъ ~ *gъpanъ, który pochodzi od sarmackiego terminu oznaczaj帷ego zast瘼c w豉dcy i który wyst瘼uje na domniemanych pierwotnych obszarach bytowania Serbów i Chorwatów,
  • imion dwucz這nowe (Bole-s豉w, Zby-gniew, S豉wo-mir, Miro-s豉w), przypominaj帷e ira雟kie.

Istniej co najmniej dwie grupy S這wian, które okre郵ano mianem Serbów. Pierwsza grupa to dzisiejsi Serbowie, mieszka鎍y Serbii, dawniej jednej z republik Jugos豉wii. Druga to Serbowie ㄆ篡ccy, ㄆ篡czanie. Nazwy serbskiego pochodzenia (Sarbino, Sarbinowo, Sarbice, Sarbiewo, Serbów, Serby, Sarbia, Szarbków) spotyka si jednak tak瞠 w Wielkopolsce oraz mi璠zy Krakowem a Radomiem. Niektórzy (Czupkiewicz, Lewicki) uwa瘸j, 瞠 na terenach tych istnia這 we wczesnym 鈔edniowieczu pa雟two Bia豉 Serbia, rz康zone przez ludno嗆 sarmack i zamieszka貫 tak瞠 przez Germanów. Pa雟two to zosta這 w pocz徠kach VII wieku podbite przez s這wia雟kich Polan, a jego ludno嗆 uleg豉 slawizacji i wyemigrowa豉 na zachód i na po逝dnie (zob. te ni瞠j o L璠zianach). Pogl康 taki mo瞠 mie walory prawdopodobie雟twa, z tym 瞠 przybycie S這wian na te tereny i slawizacja Serbów musia造 dokona si ju wcze郾iej – przecie zarówno Serbowie ㄆ篡ccy, jak i Serbowie po逝dniowi przybyli na nowe tereny u篡waj帷 ju j瞛yka s這wia雟kiego. Gdyby byli po prostu uciekali przed nadci庵aj帷ymi S這wianami, raczej nie zd捫yliby si byli nauczy ich j瞛yka. Nie wykluczone wi璚, 瞠 ju w Bia貫j Serbii, o ile rzeczywi軼ie istnia豉, mówiono j瞛ykiem s這wia雟kim, co by這 efektem znacznie dawniejszej symbiozy sarmacko-s這wia雟kiej. Sulimirski uwa瘸, 瞠 Serbowie byli sojusznikami Hunów i zostali przez nich osadzeni przy pó軟ocnej granicy ich pa雟twa, a nast瘼nie zasymilowali si ze s這wia雟k ludno軼i. W czasie podbojów awarskich cz窷 z nich mia豉 nast瘼nie przedosta si na po逝dnie. Dla porz康ku nale篡 te odnotowa, 瞠 Konstantyn Porfirogeneta wymienia jeszcze Serbów wschodnios這wia雟kich (mo瞠 chodzi tu o Siewierzan).

Istnieje bogata literatura na temat etymologii etnonimu Serbów. Oprócz zwyk貫go rzeczownika Sъrbъ istnia豉 regularna liczba mnoga Sъrbi ‘Serbowie’, a tak瞠 rzeczownik zbiorowy rodzaju 瞠雟kiego Sъrbь ‘Serbowie; Serbia’. Nazwy tego typu (por. Ru, Siewierz) pochodz z dawnej epoki, gdy nie istnia造 jeszcze nazwy topograficzne lub antroponimiczne z przyrostkiem -髶e, -ane (liczba pojedyncza -髶inъ, -aninъ). Wed逝g ró積ych autorów, termin Serbowie pochodzi:

  • od rdzenia *sъrb- ‘sojusznik’, widocznego w polskim pasierb (podobnie w ukrai雟kim, bia這ruskim i dialektach rosyjskich); wyraz ten ma mie zwi您ek z ukr. присе́рбитися ‘przy陰czy si, przysta do kogo’;
  • od rdzenia *sъrb-, który jednak wed逝g Z. Go陰ba wywodzi si od IE *ḱerH- ‘rosn望’;
  • od rdzenia *sьrb-, np. pol. siorba ‘wci庵a p造n ustami’, pierwotnie ‘ssa mleko matki’; a zatem Serb to jakoby ‘wspó透iomek’, ‘ten, kto ssa mleko tej samej matki’; por. czesk nazw miejscow Mlékosrby i mo磧iw etymologi wyrazu pasierb – ‘ten, kto nie ssa mleka swojej matki’;
  • od rdzenia *s瑿r- ~ *sebr- ‘towarzysz, pobratymiec, ten, kto wspólnie z drug osob uprawia jeden kawa貫k ziemi’ – tu przytacza si równie ukr. присе́рбитися jako efekt nieregularnego rozwoju; pierwotno嗆 postaci *sebr- zdaj si potwierdza skr. sabhā ‘zebranie’;
  • od IE *serwo- ‘ca造, wszystek’ (widocznego np. w skr. sarva), analogicznie do germ. Aleman ‘wszyscy, wszyscy m篹czy幡i’;
  • od IE *ser-w- ‘troskliwie ochrania’ (zob. ni瞠j o Chorwatach);
  • od IE *ser-bh- opartego na rdzeniu *ser- ‘p造n望’ (zob. jednak wy瞠j uwag o nazwach „wodnych”);
  • od innego IE rdzenia *serbh-, widocznego w skr. sarbh- ‘bi, zabija’;
  • od IE *ser- ‘zbiera, ustawa w szeregu’, widocznego w 豉c. serō, gr. εἴρω;
  • od s這wia雟kiego etnonimu S魼erъ < *serev- (zmiana nieregularna wskutek skojarzenia z wyrazem o znaczeniu ‘pó軟oc’, zob. ni瞠j);
  • od IE *ḱerbho- ‘krewny, cz這nek rodu’, zob. ni瞠j;
  • od etnonimu Σάβειροι z azjatyckiej Sarmacji, by mo瞠 hu雟kiego (od niego te ma wywodzi si nazwa Syberia, zob. jednak uwagi o Subarytach w innym artykule);
  • od zniekszta販onej nazwy Sarmatów < *sar-mant- ‘kobiecy, rz康zony przez kobiety’ (gr. Γυνοκρατούμενοι, okre郵enie Sarmatów w odró積ieniu od Scytów, por. tak瞠 mit o Amazonkach),
  • od wyrazu hu雟kiego o znaczeniu ‘setnik’, pokrewnemu czuwaskiemu wyrazowi ĕrpü (od ör, ĕr ‘sto’, pokrewnemu tureckiemu yüz).

Podobnie w przypadku Antów, etymologie s這wia雟kie wydaj si ma這 prawdopodobne z uwagi na argumenty przemawiaj帷e za pierwotn przynale積o軼i Serbów do ludów ira雟kich.

Prokopiusz z Cezarei pisze, 瞠 Sklawinów i Antów zwano dawniej Sporami. Dobrowolski i Szafarzyk przyj瘭i, 瞠 termin ten to zniekszta販enie etnonimu Serbów, do którego Prokopiusz dorobi ludow etymologi, wi捫帷 go z greckim wyrazem o znaczeniu ‘rozproszeni’, jakoby dlatego, 瞠 zamieszkuj swój kraj z dala od siebie.

Wobec zwi您ku nazwy w豉snej S這wian z terminem 鈔edniowiecznym oznaczaj帷ym niewolnika nale篡 zwróci tu uwag na zapewne przypadkowe podobie雟two terminu Serb do klasycznego 豉ci雟kiego okre郵enia niewolnika – servus.

Chorwaci

Za pierwsze 廝ód這 informacji o Chorwatach niektórzy uwa瘸j dwa fragmenty kamiennych tablic z greckimi inskrypcjami z II wieku, które zosta造 wydobyte z dna Morza Czarnego na Krymie i znajduj si obecnie w muzeum w St. Petersburgu, a na których odnaleziono ich etnonim (zob. np. tutaj). Inne 廝ód豉 równie wspominaj nazw Chorwaci (Χοροατος, Χορουατος, Χορόαθος) przed rokiem 500 n.e., np. inskrypcje w mie軼ie Tanais nad Donem, por. wy瞠j. Jeden z dop造wów Donu w regionie Morza Azowskiego do dzi nazywa si Horvatos, co tak瞠 鈍iadczy o dawnej obecno軼i Chorwatów w tamtym rejonie.

Podobnie jak w Serbach i Antach, cz瘰to widzi si w Chorwatach plemi ala雟kie (sarmackie), które sprawowa這 rodzaj opieki nad S這wianami, a w ko鎍u dosz這 do asymilacji obu etnosów. Nazwa Chorwatów powtarza si w kilku miejscach obszaru s這wia雟kiego. S to:

  1. dzisiejsi Chorwaci mieszkaj帷y w swoim w豉snym pa雟twie, w przesz這軼i w jednej z republik jugos這wia雟kich,
  2. domniemani Chorwaci w Attyce i Argolidzie (por. greckie nazwy miejscowe w rodzaju Χαρβάτι),
  3. Biali Chorwaci w okolicach Przemy郵a i w zachodniej Ukrainie, gdzie lokuje ich Nestor,
  4. Chorwaci na pó軟oc od Moraw, po obu stronach Sudetów, gdzie lokuj ich Orozjusz, Kronika Dalimila i inne 廝ód豉,
  5. Chruvati, jedno z plemion serbo逝篡ckich,
  6. Chorwaci na Kaszubach, czego ma dowodzi nazwa miejscowa Charwatynia.

Konstantyn Porfirogeneta (905 – 959) wspomina o Bia造ch Chorwatach nad górn Wis陰 i w pó軟ocnych Czechach (zob. np. tutaj) i opisuje ich pa雟two ze stolic w Krakowie. Podobno cesarz bizantyjski Herakliusz (610 – 641) poprosi ich o pomoc w obronie swego imperium przed najazdami Awarów. Cz窷 plemion chorwackich wyruszy這 wówczas na po逝dnie i osiedli這 si na obszarze dzisiejszej Chorwacji, przyjmuj帷 chrzest jako pierwsi w鈔ód S這wian. Nie wiadomo, co w tej opowie軼i jest zmy郵eniem, a co oddaje rzeczywiste fakty historyczne. By mo瞠 Konstantyn pomiesza znane mu relacje o kilku ró積ych plemionach u篡waj帷ych tej samej nazwy, i dorobi do tego wiarygodn histori maj帷 t逝maczy ich rozmieszczenie w ró積ych cz窷ciach S這wia雟zczyzny.

Dalsze losy wschodniej ga喚zi Bia造ch Chorwatów nie s znane. Pozosta造 po nich prawdopodobnie nazwy topograficzne na zachodzie Ukrainy – 砰daczów, T逝macz, Do逍atów, Ber這hy (zob. tutaj). Chorwackiego pochodzenia maj by tak瞠 nazwy Chocim, Hotin, Chotyn, Chocen, spotykane tak瞠 na Mazowszu (Chociw, Chociwel, Chociszew i Chodonów k. Rawy Mazowieckiej, Chociszew k. 璚zycy, Chociszewo k. Wyszogrodu, Chocze k. Sierpca, Chodkowo k. Makowa Mazowieckiego, Chotum k. Ciechanowa, Chotynia k. Garwolina, Kotu k. Siedlec), a wywodz帷e si od sarmackiego s這wa o znaczeniu ‘miejsce walki, obwarowanie, szaniec’. Niektórzy z grup t 陰cz wspó販zesnych Rusinów zamieszkuj帷ych ukrai雟kie i s這wackie Zakarpacie i pos逝guj帷ych si mow, któr jedni uwa瘸j za dialekt ukrai雟ki, inni za osobny j瞛yk. Wskazuje si tak瞠 na elementy kultury Hucuów i innych etnosów zachodniej Ukrainy, jak zami這wanie do konnej jazdy, palenie tytoniu, silna pozycja kobiety i pozosta這軼i matriarchatu, maj帷e si璕a do czasów ala雟kiej przesz這軼i.

Zdaniem Czupkiewicza Bia陰 Chorwacj zamieszkiwa mia豉 tak瞠 ludno嗆 pochodzenia celtyckiego podleg豉 Chorwatom. Niektórzy chcieliby widzie w Bia造ch Chorwatach protoplastów Ma這polan, co w 鈍ietle analizy dzie Nestora i Orozjusza nie wydaje si prawdopodobne, z drugiej jednak strony okolice Krakowa wci捫 pono s okre郵ane jako Bia豉 Chrobacja (mo瞠 to by termin wymy郵ony przez twórców staro篡tno軼i s這wia雟kich ze 鈔.-gr. Χρωβατία u Konstantyna). Pozosta造 równie nazwiska Karwat, Chrobot, Chrobak, oraz nazwy topograficzne: Karwaty, Harwaty, Chorwatówka, Hrwaty, Klwatka, Klwaty (dawniej Charwaty). Podobne nazwy, np. Charvatce, wyst瘼uj tak瞠 w p軟. Czechach i p軟. Morawach, gdzie istnienie Chorwatów jest udokumentowane. Wreszcie arabscy podró積icy z X w. okre郵aj kraj Wi郵an terminem aldajr maj帷ym oddawa wyraz odpowiadaj帷y osety雟kiemu ældar < aldair ‘ksi捫’.

Nazwa Chorwatów przysparza szczególnie du穎 problemów etymologom. Wed逝g ró積ych autorów, pochodzi:

  • od s這w. *xrьbь, *xrьbьtъ ‘grzbiet górski’ (dzi hipotez t odrzuca si);
  • od s這w. *xъrviti s ‘broni si’ (w s這wackim: charviti se), sk康 Chorwaci = plemi odznaczaj帷e si bitno軼i;
  • od s這w. *xorvъ, *xъrvъ ‘zbroja, bro’, które z kolei jest po篡czk z germa雟kiego *harwa, *hurwa;
  • od s這w. *xъrv-, *kъrv- ‘róg, rogaty’ (od rodzaju he軛ów noszonych jakoby przez Chorwatów);
  • od wyrazu ba速os這wia雟kiego, który widoczny jest dzi w litew. šarvúotas ‘odziany w pancerz’, šárvas ‘zbroja, pancerz’;
  • od tego samego *serw-, co nazwa Serbów, jednak zmienionego w ustach Scytów (scyt. *xarv-) lub Celtów;
  • od germa. *hruvat- ‘rogaty’ (por. st.isl. hrútr ‘baran’);
  • od germa. Harfada ‘Karpaty’ (b康 wprost od s這wia雟kiej nazwy Karpat);
  • od gockiej nazwy plemiennej Hraeda;
  • od ira雟kiego *(fšu-)haurvatar ‘dozorca byd豉’ < pasu-haurva-, za鈍iadczonego w Awe軼ie (wg Vasmera);
  • od ira雟kiej nazwy osobowej Xoroatos (x = pol. ch, Vasmer);
  • od ira. hu- ‘dobry’, ravah ‘wolno嗆’;
  • od ira雟kiej wersji nazwy Sarmatów, *xar-vant- < *sar-mant- ‘rz康zony przez kobiety’ (por. wy瞠j o Serbach).

Podobnie jak w poprzednich przypadkach, etymologie s這wia雟kie czy germa雟kie wydaj si ma這 prawdopodobne z uwagi na argumenty przemawiaj帷e za pierwotn przynale積o軼i Chorwatów do ludów ira雟kich.

Rusini

W przeciwie雟twie do omówionych wy瞠j etnonimów, termin ten odnosi si wy陰cznie do S這wian wschodnich. Zwraca uwag dawno嗆 formacji Rusь ‘Rusini’, potem ‘kraj, gdzie 篡j Rusini’, Rusъ ‘Rusin’ (por. Lech, Czech i Rus), pó幡iej rozszerzone o -inъ (jednak lm Rusini, a nie *Rusie). Na nies這wia雟kie pochodzenie wskazuj po鈔ednio wahania *rus- ~ *ros-, jak w ruskim i rosyjskim Rusь, Rusija, Rossija ‘kraj, gdzie 篡j Rusini’ (ostatnia forma trafia si dopiero od XVI wieku i prawdopodobnie jest wtórnie utworzona pod wp造wem greckim). W starych dokumentach 豉ci雟kich i greckich odnajdujemy formy Russia, Ruscia, Ruzzia ‘Ru’, Ruzeni, Ruteni, Ῥουθήνοι ‘Rusini’. Pisownia z -t-, a potem i z -th- (Rutheni), jest najprawdopodobniej wtórna.

Przedstawiono ca造 szereg propozycji etymologii tego etnonimu:

  • od szwedzkiej nazwy etnicznej, za po鈔ednictwem fi雟kiego Ruotsi ‘Szwedzi’ (i podobne wyrazy esto雟kie, liwskie itd.);
  • od ugrofi雟kiego *ruotsi o nieznanym znaczeniu pierwotnym (Kovalev);
  • od hydronimów Rosь, Rъsь, Rosa, lub wr璚z od s這wa o znaczeniu ‘woda, rzeka’ (por. wy瞠j o terminach wodnych);
  • od dawnej nazwy Wo貪i Ῥᾶ (Rha), zwi您anej z aw. Raŋhā i dalej z rosa;
  • od s這w. *rus- ‘jasnow這sy; rudy’ < *rud-s- (por. staropol. rusy i czes. rusý);
  • od s這wia雟kiego rdzenia *ru-, *ry-, widocznego w runo, rwa, ruch itd.,
  • od adriatyckiej Raguzy (dzi Dubrownik, fantastyczna hipoteza wysuni皻a niedawno przez Kunstmanna),
  • od imienia Rusa (etymologia uznawana powszechnie za ludow i legendarn, por. wy瞠j o nazwie Rusin).

Niew徠pliwym faktem historycznym jest zwi您ek wczesno鈔edniowiecznych w豉dców ruskich z Wikingami – Waregami. Po鈔ednio 鈍iadcz o tym cho熲y ich skandynawskie imiona. Pewne jest chyba tak瞠, 瞠 przynajmniej cz窷 Wikingów – Normanów u篡wa豉 wobec siebie podobnej nazwy, np. gr. οἱ Ῥῶς ‘Normanowie’, ῥωσιστί ‘po skandynawsku’ (u Konstantyna Porfirogenety), arab. Rûs ‘Normanowie w Hiszpanii i Francji’, 豉c. Rusios, quos alio nos nomine Nordmannos apellamus (Liudprand z Cremony, Antapodosis, ok. 950).

Próbowano te dociec dalszej etymologii tego terminu. Przytacza si tu szwedzkie Roslagen – nazwa wybrze瘸 Upplandu, islandzkie Róþskarlar ‘瞠glarze, wio郵arze’, ang. rudder ‘ster, wios這 sterowe’, 鈔.ang. rother. Ma這 prawdopodobny jest natomiast zwi您ek ze stisl. Hreiðgotar, hróðr ‘s豉wa’ czy drótt ‘oddzia’.

Czesi

Nazwa ta zawsze oznacza豉 jedynie etnos zachodnios這wia雟ki, pierwotnie odr瑿ny od Morawian. Istnieje szereg hipotez tycz帷ych si pierwotnego znaczenia ich etnonimu:

  • od *鋀xъ, b璠帷ego zdrobnieniem od *鋀tьnikъ, zwi您anego z terminem *鋀ta ‘oddzia ludzi’, ‘t逝m’,
  • od *鋀xъ, b璠帷ego zdrobnieniem od *鋀ljadinъ ‘s逝ga’ (por. czelad ‘s逝瘺a’),
  • od *鴀š醀 ‘las’ (zgodnie z t hipotez, Czesi to ‘le郾i ludzie’),
  • od *鋀pati, por. pol. czepia si,
  • od *鴀do ‘dziecko, potomek’ (od stpol. cz璠o wywodzi si jakoby do szcz皻u < do szcz璠u ‘do ostatniego potomka’, por. tutaj),
  • od germa雟kiego wyrazu, odpowiadaj帷emu niemieckiemu Kebse < kebisa ‘na這積ica, konkubina’, stisl. kéfsir ‘pos逝gacz’.

Znana jest tak瞠 etymologia etnonimu Czechy (dzi Czesi) jako ‘ludzie Czecha’, a wi璚 wywodz帷a si od rzekomo istniej帷ego w豉dcy o tym imieniu, b璠帷ym jakoby zdrobnieniem od Czes豉w lub Czestmir, w豉軼iwie Czcis豉w, Czcimiar (ьstislavъ, ьstim鬳ъ). Istnieje nawet do嗆 niedorzeczny pomys, 瞠 podstaw by這 imi Václav, w wersji ruskiej znane jako Wiaczes豉w. Podobne hipotezy wysuni皻o wobec etnonimów jak L璚hyLachy (od Lecha – L璚ha, zob. ni瞠j o L璠zianach), Radymicze (od Radyma), Krywicze (od mitycznego Krywa – Kriva), Dudlebowie (Dulebowie, od Dudleba), Dregowicze (od Draga, zob. ni瞠j), a nawet Rusini (od Rusa) i S這wianie (od S豉wa). Jednak wszystkie tego etymologie wydaj si przesi彗ni皻e schematami 鈔edniowiecznych kronik i legend i dlatego dzi nie s popularne w 鈍iecie nauki (wyj徠ek stanowi mo瞠 etymologia Dudlebów). Prawdopodobne i potwierdzone w 廝ód豉ch pisanych jest, 瞠 wcze郾i S這wianie nie uznawali w豉dzy plemiennej i 瞠 panowa豉 w鈔ód nich demokracja, a wodzów wybierano tylko na okres wojny (st康 termin wojewoda oznaczaj帷y tego, kto prowadzi wojów). Jakim wi璚 sposobem imiona jednostek mog造 da pocz徠ek nazwom s這wia雟kich plemion?

Nawiasem mówi帷, nazwa Bohemia, w pewnych 廝ód豉ch tak瞠 Boichemia, oznaczaj帷a Czechy, wywodzi si od celtyckiego plemienia Bojów, którzy zamieszkiwali dzisiejsze Czechy nie tylko przed S這wianami, ale jeszcze przed germa雟kimi Markomanami, Hermundurami – Kermundurami i Kwadami, i zachowa豉 si wy陰cznie na mocy tradycji pi鄉ienniczej.

Morawianie

By豉 to zawsze grupa etniczna odr瑿na od Czechów, a nazw swoj zawdzi璚za rzece Morawie. S這wianie zetkn瘭i si z wieloma germa雟kim nazwami rzek z zako鎍zeniem -ahva, -aha (od germ. ahva ‘rzeka’, por. 豉c. aqua ‘woda’) i przyj瘭i -ava jako przyrostek tworz帷y nazwy rzeczne, niekoniecznie 鈍iadcz帷y o germa雟kim rodowodzie tych nazw. Równie Morava nie musi by nazw germa雟k, mog豉 by utworzona bezpo鈔ednio przez S這wian od starej nazwy Marus, znanej ju Tacytowi. Dalsza etymologia tej iliryjskiej zapewne nazwy zwi您ana jest zapewne z indoeuropejskim wyrazem morze, cho wysuwano tak瞠 domniemania o pokrewie雟twie z terminem murawa < *mour- ‘trawa na 陰ce’ (st康 Marus = rzeka p造n帷a w鈔ód 陰k), pokrewnej z kolei wyrazowi mech. Nie wiadomo, czy etymologi t mo瞠 potwierdza odmiana Murawa, za鈍iadczona w kronikach staroruskich (w postaci przymiotnika murawski = morawski).

Oprócz pó軟ocnej Morawy istnieje te Wielka Morawa w Serbii, powstaj帷a z po陰czenia Morawy Zachodniej i Morawy Po逝dniowej. Z rzekami tymi zwi您ane s plemiona Morawian Ba趾a雟kich: Duklanie, Gadczanie, Zahumljanie, Raszanie, Bo郾iacy, Trawunianie, Timoczanie.

L璠zianie i L璚howie

L璠zianie lub L璠zanie byli plemieniem zamieszkuj帷ym tereny mi璠zy Wieprzem a Pilic. Etymologia ich nazwy wydaje si do嗆 przejrzysta, z tym 瞠 wywodzi si ona nie tyle od l康u, ile od s這w. *l璠o oznaczaj帷ego ‘ludzie osiedleni na terenie dot康 niezaludnionym’, albo ‘ziemia niezaorana’, albo wreszcie ‘niskie 陰ki zalewane przez rzek’. W璕ierska nazwa Polaków, lengyelek (liczba pojedyncza lengyel), pochodzi w豉郾ie od tej nazwy plemiennej. Mniej prawdopodobna jest teoria wi捫帷a nazw L璠zian z Lugiami, trzeba jednak odnotowa, 瞠 L璠zianie rzeczywi軼ie mieszkali na terenach Wandali, którzy u篡wali te starej celtyckiej nazwy Lugiów.

Do L璠zian prawdopodobnie odnosi si tak瞠 termin L璚howie, przekazywany w dokumentach ruskich jako Lachy. Od formy tej wywodzi si tak瞠 turecka nazwa Polaków, Lehler (liczba pojedyncza Leh, Lehli). L璚h by這 prawie na pewno skrótem od *L璠髶inъ, utworzonym tak samo jak Stach, brach, swach od Stanis豉w, brat, swat. Kroniki ruskie potwierdzaj wymienno嗆 obu form: obok ляхы ‘Polacy’ pojawia si w nich лядьская земля ‘Polska’, полядитися ‘ulec polonizacji’, do dzi ukrai雟ki zna лядувати ‘mie polsk mentalno嗆, trzyma si polskiego sposobu my郵enia’.

Niektórzy (np. Czupkiewicz) nie widz jednak podstaw do 陰czenia L璠zian z L璚hami i twierdz, 瞠 pierwotniejsza forma wyrazu L璚hy brzmia豉 Lenki, L瘯i (por. litew. lénkas ‘Polak’) i by豉 pochodzenia sarmackiego. By這 to jakoby nast瘼stwem faktu, 瞠 Mazowsze zaj皻e w pocz徠kach VI wieku przez S這wian by這 wcze郾iej siedzib Sarmatów, a ich nazw w豉sn przeniesiono nast瘼nie na przyby造ch na te tereny S這wian. Oni sami by mo瞠 nazywali si Mazowszanami, a dopiero pó幡iej z tej nazwy powsta豉 nazwa Mazowsza. By mo瞠 tak瞠, 瞠 pami耩 o sarmackich pochodzeniu Lenków – L璚hów, których nazwa rozszerzy豉 si na wszystkich Polaków, da豉 pocz徠ek legendzie o sarmackim pochodzeniu ca貫go narodu.

Zdaniem Czupkiewicza, Mazowszanie – L璚howie toczyli walki z ich zachodnimi s御iadami – Bia造mi Serbami (zob. wy瞠j). Aby pozby si problemu, jeden z przywódców L璚hów (znany pó幡iej po prostu jako L璚h – Lech) poprosi o pomoc naddnieprza雟kich Polan i poprowadzi ich na wrogich jego plemieniu Serbów. Ch皻ni do pomocy i do emigracji na zachód znale幢i si 豉two, a motywacj by strach przed nadci庵aj帷ymi Awarami. Bia豉 Serbia zosta豉 rozbita, w豉dz w Wielkopolsce przej瘭i Polanie, a Serbowie uciekli na zachód na ㄆ篡ce i na po逝dnie do dzisiejszej Serbii. By mo瞠 pami耩 o tych wydarzeniach przetrwa豉 w serbskiej twórczo軼i ludowej, znaj帷ej opowie軼i o mie軼ie zwanym Le簜n Grad ‘gród L璠zan’.

Etymologia nazwy Mazowszan jest o wiele mniej jasna. Ju zwi您ek Mazowsza z Mazurami jest trudny do obja郾ienia. Rdze maz- wi捫e si najcz窷ciej albo z litewskim mã靠s ‘ma造’, albo t逝maczy jako rezultat dialektalnej wymowy dawnego ma- zwi您anego ze s這we雟kim ma骷r ‘t逝軼ioch’. Wysnuwano te przypuszczenie o zwi您ku z imieniem w豉snym Maz lub Mazoch (sk康 Mazow, Mazosze, pó幡iej Mazowsze) lub z rdzeniem oznaczaj帷ym miejsce b這tniste (por. ma, maza ‘smoli, brudzi’, od wyst瘼uj帷ych tu b這t, lub ‘barwi’, od hodowli czerwca polskiego).

Siewierzanie

Plemi Siewierzan zamieszkiwa這 tereny na wschód od 鈔odkowego Dniepru, nad Sejmem i Desn. Podobne terminy powtarzaj si jednak nad Dunajem w Rumunii i Bu貪arii (Siewiercy, Σέβερεις), a tak瞠 w Polsce, w nazwie miasta Siewierza po這穎nego w dolinie Czarnej Przemszy (pierwotnie Siewior), a tak瞠 w nazwie Siewierska ko這 W這c豉wka. Najbardziej oczywist wydaje si hipoteza o zwi您ku tego etnonimu ze s這wia雟kim s這wem, zachowanym w staropolskim jako siewior ‘pó軟oc’, ale i ‘wiatr pó軟ocny’ (por. czeskie sever ‘郾ie篡ca’). Pierwotnie zreszt wyraz *s魼er odnosi si w豉郾ie do wiatru, a nie do strony 鈍iata, por. litew. šiaurỹs ‘wiatr pó軟ocny’, 豉c. caurus ‘wiatr pó軟ocno-wschodni’, gockie skūra windis ‘huragan’ < IE *(s)ḱēu(e)r-. By mo瞠 nazwa ta jest analogiczna nazwie Kujawa ‘wichura’ od *kujь ‘wiatr’ – por. Kijów, dawna Kujawa (tak w 廝ód豉ch arabskich i 豉ci雟kich, wyci庵anie tej nazwy od imienia rzekomego Kija jest etymologi ludow), i Kujawy w Polsce. Trudno bowiem zgodzi si z tez, 瞠 nazwa Siewierzan odnosi豉 si do najbardziej pó軟ocnego plemienia S這wian, skoro mieszkali oni na wschód, a nie na pó軟oc od centrum wschodniej s這wia雟zczyzny. Tym bardziej t逝maczenie to nie pasuje do polskich miejscowo軼i o nazwach opartych na tym samym rdzeniu.

Ciekaw hipotez przedstawi Z. Go陰b. Otó jego zdaniem trzy etnonimy s這wia雟kie: *S魼-er-, *Slov-髶- (< *Svob-髶-) i *Sьrb- ~ *Sъrb-, wywodz si od indoeuropejskich rdzeni o znaczeniu ‘krewny, cz這nek rodu’: *ḱoiwo- ~ *ḱeiwo-, *swobho-, *ḱerbho-, a zbie積o嗆 nazwy Siewierzan z okre郵eniem pó軟ocy czy pó軟ocnego wiatru jest przypadkowa. Wysuni皻o tak瞠 domniemanie o zwi您ku nazwy Siewierzan z etnonimem Serbów (zob. wy瞠j) i pó幡iejszemu zbli瞠niu tej nazwy do wyrazu pospolitego.

Inne nazwy

Herodot (V wiek p.n.e.) lokalizuje na obszarze Podola i Wo造nia plemi Neurów. Neurów niektórzy uwa瘸j za S這wian znajduj帷 w ich nazwie s這wia雟ki rdze *neur- (por. nurza, nurek itd.). Jednak s這wia雟kie wyrazy nie wykazuj 郵adów *eu, a jedynie *ou, i dlatego inni (moim zdaniem s逝sznie) wykazuj bezzasadno嗆 wi您ania tych wyrazów i znajduj dla nazwy Neurów etymologie ba速yjskie lub fi雟kie. Decyduj tu tak瞠 wzgl璠y semantyczne (plemi nurków? – zob. wy瞠j uwag o fa連zywych za這瞠niach w etymologizowaniu nazwy Wenetów). Nowa s這wia雟ka etymologia przedstawiona przez Go陰ba: neur- < *nerw- ‘si豉 篡ciowa; dojrza造 m篹czyzna’ wydaje si równie nieprawdopodobna.

Podobnie nie ma podstaw do proponowania s這wia雟kiej etymologii dla Silingów wspomnianych przez Ptolemeusza, a potem okre郵on dopiero w V wieku przez Hydatiusa jako od豉m Wandalów. Rdze *sil- powtarza si w indoeuropejskich nazwach wodnych i nie ma 瘸dnych podstaw dla etymologii s這wia雟kiej (jakoby od *sl璕- ‘mokry, wilgotny’). Pozosta這軼i po Silingach s dzi toponimy 奸篹a i 奸御k. Wtórnie od nazwy góry powsta豉 te nazwa plemienna 奸篹anie.

Za S這wian uwa瘸no tak瞠 plemi Budinoi umieszczanych przez Herodota mi璠zy Dnieprem a Wo貪 i wzmiankowanych te przez Ptolemeusza. Etnonim ten ma etymologi udmurck (wotiack, a wi璚 ugrofi雟k) i niezasadnie wi您ano go z *buditi ‘budzi’, *bъd鮅i ‘czuwa’, a tak瞠 z domniemanym *bydь jakoby utworzonym od *by- < *bhū- na podobnej zasadzie jak *ljudъ ‘lud’ utworzono od *leuH- (oba rdzenie mia造 pierwotnie podobne znaczenie, por. gockie liudan ‘rosn望’, por. te ród – rosn望). Stworzono te (najcz窷ciej mocno naci庵ane) etymologie s這wia雟kie dla innych nazw ludów / plemion znanych w staro篡tno軼i (Lugii, Mugilones, Galindoi, Bulanie).

奸adem dawnych w璠rówek S這wian zdaje si rozmieszczenie s這wia雟kich nazw plemiennych. Wy瞠j wspomniano ju o Serbach i Chorwatach. Jednym z plemion serbskich byli Duklanie; Dukla jest te nazw miasta w powiecie kro郾ie雟kim. Nazwa innego plemienia zwi您anego z Serbami, Bo郾iaków (dzi mieszkaj帷ych w pa雟twie o nazwie Bo郾ia i Hercegowina) mo瞠 mie swój odpowiednik w okolicach dzisiejszego Zgorzelca, gdzie w przesz這軼i zamieszkiwali Bie郾iczanie (tak瞠 opisywani jako Bie簑鎍zanie, Bie鹵uczanie). Nazwa Kijowa wywodzi si prawdopodobnie od dawnego Kujawa; ta sama nazwa powtarza si w Polsce (Kujawy, Kujawianie). Na szczególn uwag zas逝guj nazwy plemion s這wia雟kich z Wo造nia i Podola, które powtarzaj si nad ζb, w Czechach, w Polsce, na Ba趾anach. Do grupy tej nale膨 wy瞠j omówionych etnonimy Serbowie, Chorwaci, Siewierzanie, ale i szereg innych. Jednym z takich plemion s równie zamieszkuj帷y obszar Wo造nia nad górnym Bugiem i górn Prypeci Dulebowie, którzy wed逝g 廝óde ruskich zostali w VI wieku ujarzmieni przez Awarów, a w 885 zostali przy陰czeni do Rusi Kijowskiej. Inni Dulebowie lub Dudlebowie zamieszkiwali dorzecze We速awy i s zaliczani do plemion czeskich (czes. Dudlebi i nazwa miejscowo軼i Doudleby). Jeszcze inna ga陰 Dulebów by豉 jedn z gównych grup plemiennych uczestnicz帷ych w w璠rówkach S這wian na po逝dnie, obok Serbów i Chorwatów. Etymologia ich etnonimu jest niejasna, najcz窷ciej przyjmuje si hipotez, 瞠 staroruskie Dul駬ъ ma zwi您ek z germa雟kim imieniem Deudoleifs, Dietleip, Detlef. Wskazuje si te na mo磧iwy zwi您ek z wyrazem dudy, por. zw豉szcza ros. волынка ‘dudy’, które dowodzi, 瞠 instrument ten by znany na Wo造niu, by mo瞠 i tamtejszym Dulebom.

Sama nazwa Wo造 tak瞠 wydaje si powtarza w kilku miejscach S這wia雟zczyzny. Dzisiejsza forma tego wyrazu jest zniekszta販ona, w staroruskim znajdujemy posta Velynь. Oprócz Wo造nian z Wo造nia istnia造 i inne grupy u篡waj帷e podobnej nazwy, o czym 鈍iadczy czeska nazwa miejscowo軼i Volyn, a tak瞠 nazwy polskiej wyspy Wolin i plemienia Wolinian, w których odnotowujemy -li- zamiast -造- wskutek wp造wu niemieckiego, w rezultacie rozwoju fonetycznego w j瞛yku pomorskim lub w rezultacie zbli瞠nia do czasownika wole (on woli) lub przymiotnika woli (od ). Oprócz jedynie pozornie poprawnej etymologii ‘kraj woów’ (analogicznej do etymologii nazwy Italia ‘kraj ciel徠’, jednak niezgodnej z brzmieniem formy staroruskiej) proponowano tak瞠 zwi您ek z rzek o nazwie Wilia (dop造w rzeki Hory), z litew. uolà ‘ska豉’, z imieniem rzekomego Wie造na, jakoby wodza Wo造nian, z wyrazem *volь ‘pagórek’ (dzi w polskim wole ‘wybrzuszenie na szyi’), wreszcie z nazw etniczn Wo這chów (trudne do przyj璚ia z uwagi na niezrozumia造 zanik -ch-).

Nazwy Drewlanie, Drzewianie powtarzaj si równie na zachodzie (nale膨cy do Zwi您ku Obodrzyckiego Drzewianie na zachodnim brzegu dolnej ζby) i na wschodzie (Drewlanie mieszkaj帷y nad po逝dniowymi dop造wami Prypeci). Pozornie oczywista etymologia zwi您ana z wyrazem drzewo mo瞠 nie by poprawna. Istnieje bowiem hipoteza, 瞠 pierwotn postaci by這 *Dregъvl'ane < *Dr璕ъvjane i 瞠 termin ten ma zwi您ek z etnonimem Dregowicze. W takim wypadku obserwowaliby鄉y tu nieregularny rozwój fonetyczny * > e (zamiast oczekiwanego 'a), por. Lech zamiast oczekiwanego L璚h. Wyraz ten ma by dalej oparty na s這wia雟kim terminie *dr璕y, *dr璕ъve ‘trz瘰awisko’ (gdyby wyraz ten zachowa si by w polskim, by豚y brzmia *drz庵iew).

W ró積ych miejscach S這wia雟zczyzny powtarzaj si równie nazwy Polanie, o etymologii zwi您anej b康 z polem, polan, b康 z polanem (kawa趾iem drewna przeznaczonym na opa). Znani s nie tylko wielkopolscy Polanie znad Obry, Warty i Gop豉, ale tak瞠 naddnieprza雟cy Polanie zamieszkuj帷y okolice dzisiejszego Kijowa. Badania archeologiczne, a w szczególno軼i pomiary antropometryczne (kraniometryczne) na wczesno鈔edniowiecznych cmentarzyskach nad Dnieprem i nad Wart, pozwalaj zak豉da wspólny rodowód obu tych plemion. Stwierdzono tak瞠, 瞠 nadwarcia雟cy Polanie u篡wali he軛ów bojowych typu wschodniego, takich samych jak na Kijowszczy幡ie i na Wo造niu.

Istnieje na koniec grupa nazw etnicznych plemion s這wia雟kich na *-itji, które L. Moszy雟ki zinterpretowa jako pochodz帷e od nazw odtopograficznych na *-jane. Nazwy z takim przyrostkiem mia造by 鈍iadczy równie o migracjach S這wian: od豉mem Obodrzan, który opu軼i nadodrza雟kie ziemie rodzinne i zamieszka w nowym miejscu, byliby zgodnie z t koncepcj Obodrzycy znad ζby. Podobna nazwa Obodryci pojawia si nad Dunajem w鈔ód S這wian Po逝dniowych, obok Narentan i Morawian Ba趾a雟kich; po逝dniowi Obodryci weszli pó幡iej w sk豉d Chorwatów lub Serbów. Podobnie od Drewlan (zob. wy瞠j) z po逝dniowego Polesia wywodziliby si Dregowicze, których nazwa wyst瘼uje nie tylko mi璠zy Prypeci i Berezyn oraz bardziej na pó軟oc, w dorzeczu D德iny (ci Dregowicze uwa瘸ni s obok Krywiczów i Radymiczów za przodków Bia這rusinów), ale i na Ba趾anach (st康 i cz瘰te nazwisko Dragovi < *dr璕-). Inne przyk豉dy to wzmiankowani wy瞠j L璠zanie z obszaru mi璠zy Wieprzem a Pilic i wielkopolscy L璠zicy, 篹anie (ㄆ瘸nie) lokowani mi璠zy Wis陰, Wart i Odr i ㄆ篡cy (*Lǫ養tji) znad Sprewy, ζby i Nysy ㄆ篡ckiej, wreszcie Leszanie mieszkaj帷y w okolicach wyspy Uznam i Lesicy lokowani na zachód od nich (nazwy z ko鎍ówk -e, tj. Obodrzyce, L璠zice, ㄆ篡ce, Lesice s pó幡iejszego pochodzenia). Etnonimy Dziadoszanie i Dziadoszyce z okolic Szprotawy i G這gowa s natomiast u篡wane zamiennie i mo磧iwe, 瞠 odnosi造 si do tego samego plemienia.



Dodaj swój komentarz

J瞛ykoznawstwo

Wszelkie prawa zastrze穎ne © tworzenie wysokiej jako軼i stron wwww przez Soluma | | Wortale tematyczne | mapa witryny | login