czytano 90513 razy

Fonetyka j瞛yka polskiego: samog這ski, spó貪這ski

W j瞛yku polskim obok afrykat typu „dz” spotykamy ró積e od nich po陰czenia, które mo積a interpretowa jako „d+z”. U篡wany zwykle (nie przez slawistów) dla transkrypcji wymowy standard IPA nie przewiduje osobnych pojedynczych symboli dla afrykat, traktuj帷 je jako po陰czenia dwóch d德i瘯ów. Ponadto zarówno dla polskiego „sz”, jak i dla angielskiego „sh” stosuje si ten sam symbol mimo wyra幡ie ró積ej wymowy. Dla unikni璚ia pomy貫k zastosowa貫m tu wi璚 inny system transkrypcji. Poprawne wy鈍ietlenie u篡tych symboli wymaga zainstalowania w systemie pewnych fontów.

Cho ortografia polska nie zawsze dostarcza pewnych wskazówek dotycz帷ych wymowy, zasada „czytaj tak, jak jest napisane” mo瞠 by stosowana w o wiele wi瘯szym stopniu ni np. w j瞛yku angielskim. Nieco gorzej wygl康a stosowanie zasady „pisz tak, jak mówisz”. Polska ortografia ignoruje liczne asymilacje wyst瘼uj帷e w odmianie i s這wotwórstwie, stosuj帷 (niekonsekwentnie) zasad morfologiczn. Prawdziw zmor dla ucz帷ych si polskiego (tak瞠 dla m這dych Polaków) jest natomiast stosowana w polskiej ortografii zasada historyczna, ró積icuj帷a pisowni trzech d德i瘯ów w zale積o軼i od ich pochodzenia: u/ó, rz/, ch/h. Ró積a pisownia jest tutaj z jednej strony zasz這軼i historyczn, z drugiej jednak strony pozwala odró積i od siebie homofony (wyrazy identycznie brzmi帷e): Bug – buk – Bóg, morze – mo瞠, he軛 – Che軛 (miejscowo嗆; w staropolskim tak瞠 che軛 ‘wzgórze’). Wi璚ej na ten temat na stronie po鈍i璚onej osobliwo軼iom polskiej ortografii.

Krzepi帷e dla Polaków jest jednak zestawienie z j瞛ykiem angielskim, gdzie mo積a odnie嗆 wra瞠nie, 瞠 瘸dne zasady wymowy ani pisowni nie s przestrzegane. I tak, w wyrazach even – meet – speak – key – ceiling – people – machine – piece – quay – Caius – Caesar – Phoenix zaznaczone t逝stym drukiem litery (sekwencje liter) maj tak sam wymow. I odwrotnie, dany grafem (litera) mo瞠 by czytany w ró積y sposób: o w ka盥ym z wyrazów polish ‘polerowa’, Polish, move (oo), Home (yoo), love, one, woman, women (i), store, word, correct, reason (-) jest czytane w inny sposób.

Wró熤y jednak do polskiej wymowy. Tu mo積a obejrze tabele obrazuj帷e z這穎no嗆 polskiej fonetyki i ortografii z u篡ciem symboli fonetycznych. Poni瞠j przedstawi tylko skrótow analiz bez u篡cia specjalnych symboli.

Zaznaczy trzeba na wst瘼ie, 瞠 d德i瘯i w j瞛yku polskim silnie oddzia逝j na siebie, st康 spotyka si ró積e pogl康y na ilo嗆 fonemów (g這sek) w j瞛yku polskim. Pewne fonemy wyst瘼uj tylko w pewnych kontekstach, niektóre za segmenty j瞛yka mo積a zamiennie traktowa b康 jako jeden fonem o niejednolitej artykulacji (innej na pocz徠ku ni na ko鎍u), b康 te jako dwa zlane ze sob fonemy. St康 inne opracowania fonetyki polskiej mog si ró積i od tu przedstawianego przeze mnie.

Polski alfabet sk豉da si z 32 liter: a, , b, c, , d, e, , f, g, h, i, j, k, l, , m, n, , o, ó, p, (q), r, s, , t, u, (v), w, (x), y, z, , . Trzy dodatkowe litery q, v, x wyst瘼uj tylko w tych nieprzyswojonych wyrazach obcych, które zachowa造 oryginaln pisowni. Porz康ek tych 35 liter jest istotny przy odszukiwaniu wyrazów w s這wnikach: góra nast瘼uje po gotyk, bo ó jest odr瑿n liter, a nie jak捷 odmian o. Tradycyjnie mówi si tak瞠 o 7 dwuznakach oznaczaj帷ych pojedyncze d德i瘯i: ch, cz, dz, d, d, rz, sz, cho podobn funkcj maj w pewnych kontekstach (przed samog這sk) kombinacje liter ci, dzi, gi, ki, ni, si, zi (a z pewnymi zastrze瞠niami tak瞠 bi, fi, mi, pi, wi). W s這wnikach wszystkie te dwu- i trójznaki traktowane s jak zwyk貫 zestawienia liter. Nale篡 zwróci uwag, 瞠 w pewnych wyrazach mog wyst徙i po陰czenia liter dz, d, rz nietworz帷e dwuznaku, tj. reprezentuj帷e dwa odr瑿ne d德i瘯i – przyk豉dy poni瞠j.

Jedna z podstawowych zasad polskiej pisowni g這si, 瞠 dla zapisu d德i瘯ów spalatalizowanych:

  • na ko鎍u wyrazów i przed spó貪這skami u篡wamy , , , , d, np. ry, taczy, rebi, mied;
  • przed i piszemy c, n, s, z, dz bez kreseczki, np. rysi, tani, cicho, zima, miedzi;
  • przed inn samog這sk piszemy ci, ni, si, zi, dzi, cho czytamy pojedynczy d德i瘯, np. rysie, taniec, ciacho, ziemia, miedzi.

Wszystkie inne spó貪這ski spalatalizowane mog wyst瘼owa tylko przed samog這sk. Piszemy wi璚 zwyk貫 b, f, m, g, k, p, w na oznaczenie spalatalizowanych d德i瘯ów przed i, bo tu niespalatalizowane ich odmiany wyst徙i nie mog, np. robi, trafisz, mi造, nagi, taki, pisz, mówi. Przed innymi samog這skami u篡wamy bi, fi, mi, gi, ki, pi, wi, np. robi, trafi, mia造, nagie, takie, piasek, mówi.

W niektórych przypadkach w s這wach obcego pochodzenia ci, si, zi (nigdy ni) oznaczaj po陰czenia zwyk造ch c, s, z (nie , , ) z i, np. cito, sinus, zin. Ponadto przed samog這sk i mo瞠 oznacza spó貪這sk j, a nie tylko palatalizacj poprzedzaj帷ych b, ch, cz, d, d, f, g, h, k, l, m, n, p, r, sz, t, w, , np. Arabia, marchia, glediczia, diabe, lodia, mafia, magia, hiena, makia, dalia, mumia, unia, rupia, Maria, d瘸naszia, tiara, rewia, aio. Litery j po tych spó貪這skach nie u篡wa si.

Samog這ski

Siedem liter oznacza samog這ski: a, e, i, o, ó, u, y, przy czym:

  • wymowa ó i u jest identyczna,
  • i przed samog這sk jest elementem dwu- lub trójznaków,
  • i i u mog w niektórych wyrazach oznacza spó貪這ski identyczne z j i ,

poza tym ortografia dok豉dnie przedstawia wymow 6 polskich samog這sek. W przeciwie雟twie do wielu j瞛yków europejskich (angielskiego, niemieckiego, francuskiego czy nawet rosyjskiego) nie obserwujemy redukcji samog這sek w sylabach nieakcentowanych, st康 brak w polskim d德i瘯u w rodzaju angielskiego a w about.

Odpowiedniki samog這sek a, e, i, o, u/ó znajdziemy w innych znanych j瞛ykach (niemieckim, francuskim, w這skim, hiszpa雟kim), przy czym nale篡 uwzgl璠ni ró積ice ortograficzne (np. polskiemu u/ó odpowiada francuskie ou) oraz brak w polskim zamkni皻ych odmianek e i o, spotykanych w tych j瞛ykach (np. nie zawsze niemieckie e wymawia si tak, jak polskie). Porównanie z samog這skami angielskimi znajdziesz na tej stronie i w skoroszycie dost瘼nym w formie strony WWW). Najwi瘯sz osobliwo軼i polskiego wokalizmu jest wysoka, centralna, niezaokr庵lona samog這ska y. Zbli穎ny, lecz nie identyczny d德i瘯 spotykamy w j瞛ykach wschodnios這wia雟kich, wi瘯szo嗆 pozosta造ch j瞛yków s這wia雟kich zidentyfikowa豉 pierwotne y z i. Tylne y znajdziemy w tureckim (zapisywane tam jako i bez kropki). Tak瞠 japo雟kie (niezaokr庵lone) u ma zbli穎n wymow. Jednak polskie y jest centralne, a nie tylne, i dlatego wyra幡ie inne akustycznie. Samog這skami centralnymi s: niskie polskie a (angielskie a w wyrazie father jest tylne), wy窺ze angielskie (brytyjskie, nie ameryka雟kie) u w under lub o w other, jeszcze wy窺ze jest brytyjskie ir w girl lub or w work. Polskie y stanowi kolejny szczebel tej drabiny centralnych samog這sek – jest niemal tak wysokie, jak i i u/ó. Dystrybucja samog這sek i i y w j瞛yku polskim podlega pewnym regu這m – w wi瘯szo軼i kontekstów mo瞠 wyst徙i tylko jedna z nich. W j瞛yku polskim w zasadzie nie ma wyrazów rozpoczynaj帷ych si od y (nie licz帷 kilku zapo篡cze przyj皻ych w oryginalnej pisowni, w których jednak y nie oznacza samog這ski; wyj徠ek stanowi by mo瞠 chemiczny termin ylen oraz nazwa greckiej litery ypsilon, któr jednak wydawnictwa poprawno軼iowe ka膨 czyta ipsylon), nie mo瞠 ono równie wyst徙i po spó貪這skach palatalnych ani spalatalizowanych. Tylko w kilku wyrazach obcych i d德i瘯ona郵adowczych wyst瘼uje po k, g, l: kynologia, kysz, gyros, androgynia, lystrozaur, glyptodon.

Dwie kolejne litery polskiego alfabetu to i . W b喚dnym mniemaniu wi瘯szo軼i Polaków wyniesionym ze szko造 oznaczaj one rzekomo „samog這ski nosowe”. Tymczasem w polskim nie ma 瘸dnych samog這sek nosowych: obie litery z ogonkiem oznaczaj po dwa nast瘼uj帷e po sobie w toku mowy d德i瘯i ka盥a. Pierwszym elementem jest oczywi軼ie e, ciekawe jednak, 瞠 zawiera jako pierwszy element o, a nie a. Znajduje to pewne uzasadnienie historyczne. Drugi element to spó貪這ska nosowa, która upodabnia si do nast瘼uj帷ego d德i瘯u. Zgodnie z zasad wp造wu d德i瘯ów na siebie równie samog這ska uzyskuje nieznacznie nosowe zabarwienie, zw豉szcza pod koniec artykulacji, co jednak jest nieistotne. Je郵i np. wyraz tr帳a wypowiemy [tromba] z czysto ustnym o, nie pope軟imy 瘸dnego b喚du (oczywi軼ie pomini璚ie tutaj m jest absolutnie niedopuszczalne). Ta sama zasada wymusza asymilacje drugiego elementu:

  • przed spó貪這sk szczelinow i w wyg這sie (na ko鎍u wyrazu) wymawia si go jako odmian nosowego (z minimalnym zaokr庵leniem warg); wtedy , oznaczaj dwug這ski: w患óz, w璚h, si捷, robi;
  • na ko鎍u wyrazu zwykle wymawia si bez takiego elementu nosowego; jak podaje literatura, w kilku nast瘼uj帷ych po sobie wyrazach z ko鎍owym sztucznie brzmi zarówno pomini璚ie wszystkich elementów, jak wymówienie ka盥ego z nich: robi [robie], pójd na poczt [pujde na poczte]; nale篡 jednak w徠pi, czy regu豉 ta obowi您uje nadal w j瞛yku polskim;
  • przed zwart wargow wymawia si m: s瘼 [semp], tr帳a [tromba];
  • przed zwart lub zwartoszczelinow z瑿ow lub dzi御這w wymawia si n: k徠 [kont], r璚e [rence], p帷zek [ponczek];
  • przed zwartoszczelinow zaz瑿ow wymawia si : b璠zie [be鎱寬];
  • przed zwart tylnoj瞛ykow wymawia si tylnoj瞛ykow nosówk jak angielskie ng: r瘯a, ci庵nik;
  • ta nosówka palatalizuje si przed ki, gi: b彗i, w璕iel;
  • czasem (zw豉szcza przed l, ) element nosowy znika, wtedy mamy o, e zamiast , : pi皻na軼ie [pietna嗆e], dziewi皻na軼ie [d寬wietna嗆e], zacz掖 [zaczo設, zacz瘭i [zaczeli].

W wymowie pewnych osób dyftongiczna realizacja , wyst瘼uje w ka盥ej pozycji, przy czym mi璠zy dyftong a nast瘼uj帷 spó貪這sk wstawiane jest m, n, , ng przed zwartymi odpowiedniego rz璠u. Wymowa taka uwa瘸na jest jednak za gwarow lub hiperpoprawn (nadmierne sugerowanie si pisowni), a wi璚 za niepoprawn. Mo積a tu nadto doda, 瞠 w j瞛yku polskim nie ma wyrazów rozpoczynaj帷ych si od , . Ma to obja郾ienie historyczne.

Obecnie polskie samog這ski nie ró積i si od siebie d逝go軼i. W staros這wia雟kim istnia造 nie tylko ró積ice d逝go軼i, ale i intonacji, podobnie jak dzi w serbsko-chorwackim i s這we雟kim. 奸adem tego zró積icowania jest dzi w polskim odmienna barwa samog這sek o – ó, – (o, pochodz od samog這sek krótkich, ó, od d逝gich).

Wymiany samog這sek s bardzo cz瘰te i ró積orodne w polskiej morfologii. U ich podstaw le篡 7 zjawisk tkwi帷ych korzeniami w historii j瞛yka:

  1. Indoeuropejska wymiana jako軼iowa (e – o, e: – o:), rozbudowana w pras這wia雟kim i zmodyfikowana przez zmiany fonetyczne, np. wie潭 – wozi, le潭 – azi, bi – bojowy, gni – gnój.
  2. Indoeuropejska wymiana ilo軼iowa (zero – krótka lub krótka – d逝ga), która na gruncie s這wia雟kim znacznie rozbudowa豉 si i przekszta販i豉 si w jako軼iow, np. robi – wyrabia, mowa – przemawia, uczy – obyczaj, rowek – ry, kisn望 – kwas, wisie – wiesza, dech – oddycha, kln – przeklinam, pn – opona, mr – zamieram, dm – zadymka, chmura – chmara.
  3. Inny rozwój pewnych grup przed spó貪這sk, inny przed samog這sk, np. d – dm, ci – tn, kltwa – kln, ku – kowal, kupuj – kupowa, tartak – tr, k – kolec.
  4. Przeg這s polski (e > o lub, gdy e innego pochodzenia, e > a), który zachodzi tylko w pewnych warunkach, np. bior – bierze, czo這 – naczelny, 鈍iat這 – na 鈍ietle, wiatr – wietrzny.
  5. Ró積y rozwój jerów (pras這wia雟kich ultrakrótkich i, y): ich wokalizacja lub zanik, co by這 przyczyn powstania tzw. e ruchomego, np. dech – tchu, denko – dno, pies – psa.
  6. Wp造w dawnej s這wia雟kiej ró積ej intonacji i ró積ej d逝go軼i pewnych samog這sek na ich barw, np. krowa – krówka, noga – nóg, zby – zb, cz嗆 – czstka.
  7. 圭i庵anie samog這sek, np. ba si (< boja si) – boj si.

Niektóre z tych wymian s tylko pami徠kami po zawik豉nej historii j瞛yka i s wa積e tylko dla dociekliwych, niektóre s jednak bardzo 篡we do dzi w odmianie wyrazów i w s這wotwórstwie.

Spó貪這ski – uwagi ogólne

Najpierw dobrze jest dokona podzia逝 polskich spó貪這sek na zwyk貫 i spalatalizowane (wymawiane z dodatkowym podniesieniem grzbietu j瞛yka ku podniebieniu, tak jak przy wymowie i). Wielu lingwistów u篡wa tu okre郵e „twarde” i „mi瘯kie”, co mo瞠 by o tyle myl帷e, 瞠 te same terminy w krajach anglosaskich oznaczaj odpowiednio zwarte i szczelinowe. Dla zrozumienia zjawisk zachodz帷ych w dziedzinie morfologii trzeba tak瞠 wiedzie, 瞠 podzia ten w j瞛yku staropolskim (na pewnym umownie wydzielonym etapie rozwoju j瞛yka) przebiega zupe軟ie gdzie indziej. Mo瞠my zatem wyró積i a 4 grupy spó貪這sek:

  1. Zwyk貫, niespalatalizowane wspó販ze郾ie ani w przesz這軼i. S to b, ch, d, f, g, h, k, , m, n, p, r, s, t, w, z.
  2. Historycznie spalatalizowane, obecnie niespalatalizowane. S to c, cz, dz, d, l, rz, sz, .
  3. Spalatalizowane obecnie, ale niespalatalizowane w staropolskim. S to gi, ki oraz odmianki ch, h wyst瘼uj帷e przed i.
  4. Spalatalizowane zarówno wspó販ze郾ie, jak i w przesz這軼i. S to bi, ci/, dzi/d, fi, j, mi, ni/, pi, si/, wi, zi/.

Wymiany spó貪這sek niespalatalizowana – spalatalizowana odgrywaj du膨 rol w morfologii. Mamy tu 3 przypadki:

  1. Oba cz這ny pary nie zmieni造 swoich w豉軼iwo軼i: b – bi, d – dzi/d, f – fi, m – mi, n – ni/, p – pi, s – si/, t – ci/, w – wi, z – zi/.
  2. Oba cz這ny s obecnie „twarde”: – l, r – rz.
  3. Specyficznie zachowuj si welarne, gdy podlega造 one kilkakrotnie ró積ym palatalizacjom; znajdziemy tu wymiany:
    1. ch – sz, ch+i;
    2. g – , dz, gi;
    3. h – , dz;
    4. k – cz, c, ki.

Wi璚ej szczegóów na temat palatalizacji znajdziesz tutaj.

Sonoranty

Inny podzia pozwala wyró積i sonoranty (wraz z pó連amog這skami) i spó貪這ski w豉軼iwe, a w鈔ód tych ostatnich spó貪這ski bezd德i璚zne i d德i璚zne. Sonoranty oznaczane s literami j, l, , m, n, , r, czasem tak瞠 i, u; do tej klasy nale篡 te „ogonek” – drugi element dwug這sek , . Z perspektywy zjawisk morfologicznych do sonorantów zbli穎ne s z uwagi na swoje pochodzenie rz (nie !) i w. Sonoranty zwykle wymawiane s d德i璚znie z wyj徠kiem przypadku, gdy znajd si pomi璠zy spó貪這skami bezd德i璚znymi (piosnka, kosmki, krta), w nag這sie (na pocz徠ku wyrazu) przed bezd德i璚zn (rt耩, mkn望) albo na ko鎍u wyrazu po spó貪這sce, zw豉szcza bezd德i璚znej (wiatr, myl, piek). Nawet wtedy ubezd德i璚zniaj si jednak tylko w szybkiej mowie.

Polskie sonoranty nigdy nie tworz odr瑿nej sylaby, w odró積ieniu od czeskich, a tak瞠 angielskich (np. rythm). Gdy nie s御iaduj z samog這sk, wchodz w sk豉d trudnych do wymówienia dla obcokrajowca zbitek kilku spó貪這sek, np. Strwi捫, Brda, l郾i, za, rytm, rdza (wszystkie te wyrazy s jednosylabowe). W tej pozycji w ogóle nie mo瞠 wyst徙i j, natomiast nale篡 odró積ia od u: spiek – spieku, zy – uzysk (ko鎍owe po spó貪這sce opuszcza si w szybkiej mowie, ale nie wszyscy uwa瘸j to za poprawne).

Oto uwagi szczegó這we:

  • j (zapisywane te i po spó貪這sce a przed samog這sk w pewnych wyrazach – tym sposobem unika si pisania j po pewnych spó貪這skach) przypomina angielskie y, np. jajo, kolacja, agresja, Azja; jako d德i瘯 palatalny stoi poza podzia貫m na spalatalizowane i niespalatalizowane;
  • l przypomina brytyjskie „jasne” l, np. lala; nale篡 do d德i瘯ów historycznie spalatalizowanych, st康 w豉軼iwie nie mo瞠 po nim wyst徙i y; dzi ma wymow „tward”, jedynie przed i jest w pewnym stopniu spalatalizowane, np. lina; grupa li przed samog這sk zawsze oznacza lj, np. kalia;
  • (np. laa) jest historycznie niespalatalizowanym odpowiednikiem l; dzi jednak wymawia si go jak angielskie w, „sceniczna” wymowa z瑿owa (zbli穎na do ang. „ciemnego” l) jest przestarza豉 i ca趾owicie obca dla wi瘯szo軼i Polaków, cho jeszcze niedawno by豉 zalecana dla aktorów, spikerów itd.; poza kilkoma zapo篡czeniami nie wyst瘼uje po nim i; w pewnych zapo篡czeniach zapisuje si u (auto, Europa), wyj徠kowo te w (weekend) – oczywi軼ie w tych przypadkach nie ma i nie by這 wymowy z瑿owej ;
  • m wyst瘼uje zarówno jako „twarde”, jak i „mi瘯kie”; wariant spalatalizowany mo瞠 wyst瘼owa tylko przed samog這skami, historycznie spalatalizowane m przed spó貪這skami i w wyg這sie uleg這 depalatalizacji; przed y jest zawsze „twarde”, np. my豉; wariant spalatalizowany wyst瘼uje przed i, np. mi豉, przed innymi samog這skami jest zapisywany dwuznakiem mi, np. mia豉, co nie jest pozbawione racji z uwagi na asynchroniczn wymow – oznacza to, 瞠 tak naprawd mamy tu do czynienia (zgodnie z ortografi!) z sekwencj dwóch d德i瘯ów (zawsze nale膨cych do tej samej sylaby): m i „elementu palatalnego” (ró積ego od j); grupa mi oznacza czasem mj w zapo篡czeniach, przy czym oba d德i瘯i mog nale瞠 do ró積ych sylab, np. amia [am-ja];
  • n jest „twarde”, za – „mi瘯kie”; y mo瞠 wyst徙i tylko po niespalatalizowanym n; ortografia pozwala jak zwykle na pisowni tylko przed spó貪這skami i na ko鎍u wyrazu, np. ko, komi; przed i wystarczy pisa n, gdy wariant niespalatalizowany nie jest tu w ogóle mo磧iwy, np. koni [koi]; przed innymi samog這skami stosuje si dwuznak ni, np. konie [koe]; w zapo篡czeniach grupa ni mo瞠 oznacza (nie nj), przy czym oba d德i瘯i mog nale瞠 do ró積ych sylab, np. Dania [da-ja];
  • r jest zasadniczo niespalatalizowane, jego „mi瘯kim” odpowiednikiem by這 rz; jest to d德i瘯 wymawiany jak w rosyjskim, w這skim, hiszpa雟kim czy szkockim; realizacja r jak angielskiego, francuskiego czy uwularnego niemieckiego b璠zie odebrana jako ra膨ca wada wymowy; normalnie wyst瘼uje po nim y, np. ryta, w obcych wyrazach tak瞠 i (wtedy r ulega pewnej palatalizacji), np. Rita; grupa ri przed samog這sk oznacza rj, np. aria [ar-ja].

Spó貪這ski w豉軼iwe

Bezd德i璚zne, jak i w innych j瞛ykach s這wia雟kich, s wymawiane bez drga wi瞛ade g這sowych, d逝瞠j od d德i璚znych, nie s jednak praktycznie wymawiane silniej od nich, w zwi您ku z tym nie maj te przydechu. Ró積ica mi璠zy polskim t a d polega wi璚 na czym innym ni mi璠zy angielskim czy niemieckim t a d, które ró積i si przede wszystkim si陰 (w j瞛ykach germa雟kich t jest silniejsze ni d i zazwyczaj przydechowe).

Wszechobecna w j瞛yku polskim zasada asymilacji d德i瘯ów wprowadza szereg ogranicze na swobod wyst瘼owania bezd德i璚znych i d德i璚znych (ograniczenia te nie dotycz sonorantów):

  1. D德i璚zna mo瞠 wyst徙i przed samog這sk (odej嗆), przed sonorantem (od這篡) lub przed inn d德i璚zn (odbi, odwaga, Afganistan [awga鎴stan]).
  2. Przed bezd德i璚zn i w absolutnym wyg這sie (przed pauz i na ko鎍u wypowiedzi) mo瞠 wyst徙i tylko bezd德i璚zna (odk豉da [otk豉da澕; trzy wyrazy buk, bóg, Bug wymawiane s wi璚 identycznie – na ko鎍u wypowiedzi jako [buk]).
  3. Bezd德i璚zna mo瞠 wyst徙i przed samog這sk (sen), przed sonorantem (s這dki), przed inn bezd德i璚zn (spa, walizka [waliska]), w wyg這sie absolutnym (kasz, karz, ka, wszystkie wymawiane tu [kasz]), a tak瞠 przed rz, w, które przy tym same si ubezd德i璚zniaj (d德i瘯i te pochodz od sonorantów, st康 ich osobliwe zachowanie: trzeba [tszeba], twój [tfuj]).
  4. Przed d德i璚zn (z wyj徠kiem rz, w) mo瞠 wyst徙i tylko d德i璚zna (zadba, tak瞠 [tag瞠]).

Ortografia odnotowuje tylko asymilacje rzadko spotykane oraz wyst瘼uj帷e w obocznych postaciach morfemów, np. dech – tch-u, deszcz – d盥-ownica, S帷z – s康ecki, pomija natomiast typowe upodobnienia na granicy morfemów (w sandhi wewn皻rznym), np. buzia [bua] – buka [buka], wsuwa [fsuwa澕 – wsuwka [fsufka], kosi [koi澕 – koba [koba].

W toku mowy zachodz tak瞠 asymilacje na granicach s御iednich wyrazów (sandhi zewn皻rzne, 陰czenie mi璠zywyrazowe) w zasadzie zgodnie z powy窺zymi regu豉mi. Tym razem nag這sowe rz, w jednak nie ubezd德i璚zniaj si, a przeciwnie, jak inne spó貪這ski d德i璚zne, powoduj ud德i璚znienie wyg這sowej spó貪這ski poprzedniego wyrazu, np. podnie rzeczy [pod鎑 瞠czy], brat wyjecha [brad wyjecha設. Gdy wyraz zaczyna si od samog這ski lub sonorantu, a poprzedni ko鎍zy na spó貪這sk w豉軼iw (bez wzgl璠u na jej pisowni: brat ojca, brzeg jeziora), wymawia si j w zale積o軼i od regionu bezd德i璚znie (Warszawa: [brat ojca, b瞠k je廢ra]) lub d德i璚znie (Pozna, Kraków: [brad ojca, b瞠g je廢ra]). Oba te style 陰czenia mi璠zywyrazowego uznawane s za poprawne. Samog這ska nag這sowa jest poprzedzana zwarciem krtaniowym. Ko鎍owa spó貪這ska przyimka pozostaje d德i璚zn przed samog這sk w j瞛yku literackim (w tym przypadku mo瞠 zanika zwarcie krtaniowe): pod okiem.

Szczegó這we uwagi o wymowie spó貪這sek:

  1. rz i wymawia si identycznie, cho zachowuj si inaczej w sandhi wewn皻rznym; w pewnych dialektach odró積ia si je od siebie – w taki czy inny sposób – jest to jednak nieakceptowane w j瞛yku literackim.
  2. ch i h równie wymawia si identycznie; zapominaj o tym niektórzy autorzy s這wników i innych opracowa. Uczy貫m si kiedy esperanta: na pierwszej lekcji dowiedzia貫m si, 瞠 rzadko u篡wane h^ odpowiada polskiemu ch, za h wymawia si jak polskie h. Mo瞠 by這 to prawd w Bia造mstoku za czasów Zamenhofa – twórcy tego j瞛yka. Co prawda istnieje do dzi ma豉 grupa Polaków wymawiaj帷ych h inaczej ni ch – jako szczelinow spó貪這sk krtaniow d德i璚zn, jednak wi瘯szo嗆 Polaków nie umie nawet na郵adowa tej wymowy, a s造sz帷 tak wymówione h nie dostrzega jego odr瑿no軼i od ch. W polskim nie ma przydechu – wymowy angielskiego czy niemieckiego h Polacy musz si uczy. G這sk podobn do ch (ale uwularn, a nie welarn) znajdziemy w niemieckim, greckim, szkockim. Natomiast faryngalno-laryngalne d德i璚zne h wyst瘼uje w górno逝篡ckim, czeskim, s這wackim, ukrai雟kim i bia這ruskim. Podobny d德i瘯 (faryngalne `ayn) zna dopiero arabski (np. w wyrazie `Arabijja), jednak s這wia雟kie h jest raczej krtaniowe ni gard這we. W angielskim nieco podobny d德i瘯 mo積a niekiedy us造sze przy wymowie mi璠zysamog這skowego h, np. w behind. D德i瘯 zapisywany h wyst瘼uje tylko w zapo篡czeniach (i kilku wyrazach d德i瘯ona郵adowczych). Odpowiada ogólnos這wia雟kiemu g.
  3. w wymawiane jest jak angielskie v i jak niemieckie w; zachowanie si tego d德i瘯u przy asymilacjach przypomina raczej sonoranty, co jest 鈍iadectwem jego pochodzenia (kiedy, jeszcze w epoce przedpi鄉iennej, by這 wymawiane jak ang. w).
  4. c, ci/, cz, dz, dzi/d, d oznaczaj afrykaty, a wi璚 pojedyncze d德i瘯i. Obok nich wyst瘼uj po陰czenia 2 d德i瘯ów t+s, t+si/, t+sz/rz, d+z, d+zi/, d+/rz, które nale篡 odró積ia od afrykat (nie zawsze pomaga tu ortografia!). W takich po陰czeniach zwykle t, d wymawia si jako odpowiedni afrykat, po której jeszcze nast瘼uje szczelinowa (t+s > c+s itd.). Spotyka si tak瞠 zbitki dwóch afrykat t/c+c, t/+ci/, t/cz+cz, d/dz+dz, d/d+dzi/d, d/d+d, np. d盥穎wnica. Ka盥y z wyrazów czytrzyczczy wymawia si inaczej. A oto dalsze przyk豉dy: ociekaodsieka (dial.) – odcieka ( – t+ – t+), podziapoddzia (d – d+d), ocynkowaodsypaodcyfrowa (c – t+s – t+c), szcza豉strza豉 (sz+cz – s/sz+t/cz+sz).
  5. Czasem na granicy przedrostka i rdzenia grupy dz, d oznaczaj nie afrykaty, ale oddzielne d德i瘯i, np. przedzimie, odzew, nad瞠rka; tak瞠 rz z rzadka oznacza r+z np. marzn望, mierzi.
  6. Polskie i angielskie szczelinowe da si u這篡 w szereg wed逝g w豉軼iwo軼i akustycznych i zmieniaj帷ego si miejsca artykulacji: pol. = ang. f – ang. th – pol. s – ang. s – pol. sz – ang. sh – pol. – pol. chi – pol. ch.
  7. b, , m, p maj artykulacj wargow.
  8. f, w maj artykulacj wargowo-z瑿ow.
  9. c, d, dz, n, s, t, z maj artykulacj z瑿ow: wymowa dzi御這wa podobna do angielskiej odbierana jest jako niepoprawna, sepleni帷a.
  10. cz, d, l, r, rz/, sz maj artykulacj dzi御這w: angielskie s jest wi璚 po鈔ednie mi璠zy polskim s a sz.
  11. ci/, dzi/d, ni/, si/, zi/ maj artykulacj zaz瑿ow; angielskie sh jest po鈔ednie mi璠zy polskim sz a .
  12. j jest d德i瘯iem palatalnym.
  13. gi, ki oraz ch/h przed i s prewelarne, bardziej przednie od swoich „twardych” odpowiedników.
  14. ch/h, g, k maj artykulacj tylnoj瞛ykow (welarn).
  15. Je郵i samog這ska rozpoczyna sylab, cz瘰to wymawia si przed ni zwarcie krtaniowe. W angielskim podobne zjawisko wyst瘼uje rzadko, w pewnych odmianach j瞛yka wymawia si jednak ten d德i瘯 zamiast t ko鎍z帷ego sylab. W polskim w pewnych wyrazach trafia si równie ko鎍z帷e sylab zwarcie krtaniowe, np. w nie! wypowiedzianym stanowczym tonem.
  16. Polski s造nie z wyst瘼owania ró積ych innych skomplikowanych grup spó貪這sek. Kilka przyk豉dów wyrazów mog帷ych komu popl徠a j瞛yk: ssak, brzd帷, brzmie, r積望, prztyczek (p+sz+t), drwal, dr瞠 (d+r+), grdyka, Gwda, zst徙i (s+s+t), ckliwy, tkliwy, trzcina (t/cz+sz+), wzd逝, 寮嬌這, bezkszta速ny (s+k+sz+t), bezskrzyd造 (s+s+k+sz), bezwstydny (s+f+s+t), podstrzesze (t+s+t+sz lub cz+sz+cz+sz), 獞ier犚on, spo貫cze雟two (+s+t+f), wewn皻rzny (n+t/cz+sz+n), zmartwychwstanie (ch+f+s+t), embrion (m+b+r+j), barszcz, mistrz (s/sz+t/cz+sz). Polecam te dwuwiersz: W Szczebrzeszynie chrz御zcz brzmi w trzcinie. Szereg dalszych nagranych przyk豉dów mo積a znale潭 równie na tej witrynie. Mi貫go 豉mania j瞛yka wszystkim ucz帷ym si polskiego 篡czy autor tej strony. Podzielcie si wra瞠niami! Na pocieszenie dodam, 瞠 s j瞛yki, w których istniej grupy z jeszcze wi瘯sz ilo軼i spó貪這sek, np. w gruzi雟kich s這wach vpckvni ‘obieram’ lub gvprckvnis ‘wy篡這wa nas (z pieni璠zy)’.
  17. Uwzgl璠niaj帷 powy窺ze uwagi mo積a przyj望, 瞠 spó貪這ski b, d, f, g, k, l, m, n, p, s, t wymawiane s w zasadzie podobnie jak w angielskim, ponadto j, , w przypominaj odpowiednio angielskie y, w, v.
  18. Inn ni w angielskim wymow maj c, ch, cz, dz, h, j, r, rz, si, sz, w, zi.

Tutaj znajduj si tabele przedstawiaj帷e dok豉dniej szereg problemów fonetyki polskiej.

Inn interpretacj polskiej fonetyki znajdziesz tutaj.

Akcent

Okre郵enie akcent znaczy „przy酥iew” i jest dobrze dobran nazw dla tego zjawiska, gdy polski akcent jest przede wszystkim toniczny (melodyczny), a nie tylko dynamiczny (jak sugerowali autorzy wielu starszych prac). Sylaba akcentowana jest wi璚 zasadniczo wymawiana wy窺zym tonem (cho prawd jest, 瞠 tak瞠 z nieco wi瘯sz si陰). Z uwagi na gównie toniczny charakter polskiego akcentu w sylabach nieakcentowanych nie ma redukcji (porównaj angielski, niemiecki czy rosyjski).

Z regu造 akcentuje si drug sylab od ko鎍a. Oto kilka wyj徠ków („`” oznacza akcent na nast瘼uj帷ej po nim sylabie):

  1. o`kolica, `regu豉, `ryzyko, `opera, `czterysta, `osiemset i kilka innych mog mie akcent na trzeciej sylabie od ko鎍a, ale akcentowanie drugiej od ko鎍a jest tu normalne i raczej cz瘰te;
  2. `osiemkro, w `ogóle, `muzyka, mate`matyka, `technika, `fizyka, `Korsyka itd. akcentuj cz窷ciej trzeci od ko鎍a, mo積a je równie akcentowa regularnie (to brzmi bardziej potocznie: `muzyka mo瞠 znaczy ‘muzyka klasyczna’, mu`zyka mo瞠 znaczy ‘muzyka pop’ – nie jest to jednak regu豉 軼is豉);
  3. istnieje te pewna liczba wyrazów akcentuj帷ych ostatni sylab, np. z這瞠nia w formach z ko鎍ówk zerow – w mianowniku l.poj.: eks`m捫, wice`mistrz i dope軟iaczu l.mn.: tych eks`穎n, skrótowce PeKa`eS (Pa雟twowa Komunikacja Samochodowa), niewiele innych jak aku`rat (z ekspresj, bo normalnie a`kurat);
  4. czasowniki w 1. i 2. osobie liczby mnogiej czasu przesz貫go i w trybie przypuszczaj帷ym s akcentowane tak, jakby partyku豉 by i ko鎍ówki osobowe by造 odr瑿nymi s這wami: `nie郵i鄉y, `nie郵iby鄉y, pi`sali鄉y, pi`saliby鄉y, tak瞠 `byleby; regu豉 ta nie dotyczy pozosta造ch form czasu przesz貫go: akcento`wa貫m, akcento`wa豉m, cho akcen`towa豚ym, akcento`wa豉bym;
  5. przyimek wraz z nast瘼uj帷ym zaimkiem osobowym tworzy jedn ca這嗆 akcentowan tak jakby by豉 jednym wyrazem: na`de mn, `bez niej;
  6. partyku豉 przecz帷a nie tworzy z nast瘼uj帷ym czasownikiem ca這嗆 akcentow, np. `nie ma, `nie rób `tego.

Tutaj mo瞠sz porówna moje obserwacje ze wskazaniami s這wników poprawno軼iowych.

Morfologia – cz窷ci mowy odmienne, cz. 1

J瞛yk polski uwa瘸 si za wybitnie trudny nie tyle z uwagi na fonetyk, gdy istnieje wiele j瞛yków o bardziej zawik豉nej i trudniejszej wymowie, ile raczej z uwagi na jego morfologi. Wydaje si, 瞠 w polskiej morfologii nie ma zasad bezwyj徠kowych, a wi璚ej, mo積a kwestionowa zasadno嗆 ogólnie przyj皻ych praw j瞛ykowych w odniesieniu do polszczyzny, a ju na pewno mo積a dyskutowa zasadno嗆 wszelkich podziaów i zakres znaczeniowy poj耩 gramatycznych (np. poj璚ie rodzaju gramatycznego). Je郵i kto uzna dalszy wywód za m皻ny, niech nie obwinia za to autora, a raczej przedmiot.

J瞛yk polski nale篡 do j瞛yków fleksyjnych. Wi瘯szo嗆 wyrazów z這穎na jest z pewnej liczby cz御tek zwanych morfemami, z których ka盥a niesie odr瑿ne znaczenie. W鈔ód morfemów wyró積iamy morfemy leksykalne, b璠帷e najcz窷ciej rdzeniami wyrazów i nios帷e znaczenia s這wnikowe, oraz morfemy gramatyczne, wi捫帷e tamte w pewne ca這軼i. Istniej równie tzw. morfemy s這wotwórcze, których zadaniem jest 陰czenie pozosta造ch morfemów w wyrazy. Niekiedy nie udaje si odró積i morfemów gramatycznych od s這wotwórczych, dlatego obejmuje si je wspóln nazw: afiksy. W鈔ód nich wyró積ia si prefiksy (przedrostki), poprzedzaj帷e rdze wyrazu, sufiksy (przyrostki s這wotwórcze, ko鎍ówki gramatyczne), nast瘼uj帷e po rdzeniu, interfiksy (陰czniki) 陰cz帷e dwa rdzenie ze sob, postfiksy nast瘼uj帷e po ko鎍ówkach (np. ~ w kto). Na przyk豉d w wyrazie j瞛ykoznawstwo mo瞠my wyró積i kolejno:

  1. morfem leksykalny j瞛yk,
  2. morfem s這wotwórczy (interfiks) o,
  3. morfem leksykalny zna,
  4. morfem s這wotwórczy (bez okre郵onego znaczenia) w,
  5. morfem s這wotwórczy (tworz帷y poj璚ia oderwane) stw,
  6. morfem gramatyczny (ko鎍ówka) o.

Tak瞠 w j瞛yku angielskim znajdziemy prefiksy (np. forget), przyrostki s這wotwórcze (np. neighbourhood), ko鎍ówki fleksyjne (np. played), 陰czniki (raczej tylko w nowych latynizmach, jak arachnophobia czy metallomania). Cho wi璚 angielski ma charakter bardziej analityczny ni polski, istniej w nim zasadniczo te same zjawiska, jedynie w mniejszym nat篹eniu. W angielskim jest nawet wi璚ej ni w polskim wyrazów z這穎nych, np. blackboard, apple-tree, goldsmith. Ich polskie odpowiedniki to b康 to wyrazy proste (blackboard – tablica), b康 utworzone za pomoc afiksów (apple-tree – jabo : apple – jabko, goldsmith – z這tnik : gold – z這to). Pod wzgl璠em stopnia z這穎no軼i wyrazów polski nie bije wcale 鈍iatowych rekordów. W niemieckim trafiaj si wyrazy z這穎ne z kilku rdzeni, co w polskim jest zjawiskiem bardzo rzadkim. W innych j瞛ykach 鈍iata ponadto istniej preformatywy (przodówki), a wi璚 morfemy gramatyczne poprzedzaj帷e rdze, infiksy (wrostki) wchodz帷e do 鈔odka rdzenia, np. w 豉ci雟kim linquo: ‘zostawiam’ wobec li:qui: ‘zostawi貫m’, transfiksy otaczaj帷e rdze, np. niemieckie gemalt ‘namalowany’, z transfiksem ge-t, wobec malen ‘malowa’, oraz cyrkumfiksy wchodz帷e do rdzenia w kilku miejscach, np. w arabskim jaktubu ‘pisze’, kataba ‘napisa’, kutiba ‘zosta napisany’ (rdze k-t-b, preformatyw ja-, cyrkumfiksy 0-u-u, a-a-a, u-i-a). O s這wotwórczych transfiksach mo瞠my mówi tak瞠 w j瞛yku polskim: u豉twi : 豉twy, odsiarczy : siarka, nas這neczni : s這neczny.

Morfemy w j瞛ykach fleksyjnych, w tym w polskim, 陰cz帷 si ze sob oddzia逝j na siebie. Do陰czenie jakiego afiksu powoduje niejednokrotnie daleko posuni皻e zmiany s御iednich morfemów. Najwi璚ej zmian morfemów w odmianie wyst瘼uje na granicy tematu i ko鎍ówki. Zmiany te na szcz窷cie podlegaj pewnym regu這m, omówionym w innym miejscu.

Czasem zmiany przy 陰czeniu morfemów id dalej. Na przyk豉d porównaj zestawienia: bra – biorbierze – zabieraj, dechtchu. Ró積e postacie morfemu nie zawsze da si obja郾i zmianami fonetycznymi, np. w formach ciel – ciel璚ia – ciela – ciel oboczno軼i s這wotwórczego morfemu : (ortograficznie 璚i) : : mo積a obja郾i tylko cofaj帷 si g喚boko do historii j瞛yka. Czasem morfemy zlewaj si ze sob zupe軟ie, por. niemieckie Mutter ‘matka’ – Mütter ‘matki’ (tu morfem wyra瘸j帷y liczb mnog zlewa si zupe軟ie z rdzeniem modyfikuj帷 go), polskie go, mu, gdzie nie da si oddzieli tematu i ko鎍ówki.

Szereg morfemów mo瞠 mie tak sam funkcj, jednak konkretny morfem 陰czy si tak瞠 tylko z danymi, ale nie innymi morfemami. Na przyk豉d zarówno ~u, jak i ~owi maj znaczenie ko鎍ówki celownika liczby pojedynczej, jednak poprawne s tylko formy ojcu, kotu, cho cz這wiekowi, piecowi. Regu造 okre郵aj帷e jakie morfemy 陰cz si z jakimi nie zawsze s przejrzyste (tak瞠 sami Polacy miewaj w徠pliwo軼i), dlatego j瞛yk polski jest uwa瘸ny za tak trudny.

Drug cech odró積iaj帷 j瞛yki fleksyjne od aglutynacyjnych (jak w璕ierski, turecki, gruzi雟ki) jest skupianie w sobie ró積ych funkcji przez jeden morfem. Wystarczy porówna zestawienia:

Porównanie j瞛yków fleksyjnych i aglutynacyjnych
  fleksyjne aglutynacyjne
Polski ζci雟ki W璕ierski Turecki
Mianownik l.poj. dom domus ház hane
Celownik l.poj. domowi domui: háznak haneye
Mianownik l.mn. domy domu:s házak haneler
Celownik l.mn. domom domibus házaknak hanelere

 

W j瞛ykach aglutynacyjnych da si wyodr瑿ni morfem oznaczaj帷y liczb mnog (w璕. ak, tur. ler), w j瞛ykach fleksyjnych ka盥y z morfemów oznacza jednocze郾ie liczb i przypadek. Jednak tak瞠 w j瞛ykach fleksyjnych znajdujemy przyk豉dy aglutynacji, np. niem. Kindern (kind- jest rdzeniem, -er- wyra瘸 l. mnog, -n celownik), pol. czyta貫m (rdze czyt-, przyrostek tematowy -a-, czas przesz造 --, rodzaj m瘰ki -e-, 1. osoba -m), tak瞠 w ang. childrens' (rdze child-, l.mn. -ren-, dope軟iacz -s'). W j瞛yku polskim aglutynacja dotyczy tylko pewnych form czasownikowych; aglutynowane ko鎍ówki mo積a oddzieli od czasownika i przylepi do innego wyrazu w zdaniu, np. gdzie by豉 obok gdzie by豉.

Podzia wyrazów na rzeczowniki, przymiotniki, czasowniki itd., omówiony w innym miejscu, bywa w praktyce niewygodny. W鈔ód wszystkich wyrazów j瞛yka polskiego mo積a jednak wyró積i 3 grupy:

  1. Wyrazy odmienne przez przypadki (podlegaj帷e deklinacji).
  2. Wyrazy odmienne przez osoby (podlegaj帷e koniugacji).
  3. Wyrazy nieodmienne.

Deklinacja, cz窷 1

Odmianie przez przypadki podlegaj znane ze szkolnego kursu gramatyki rzeczowniki (w tym ods這wne), przymiotniki (wraz z imies這wami), liczebniki i niektóre zaimki. Omówimy tu tak瞠 pochodne przysówki (odprzymiotnikowe), cz瘰to podlegaj帷e stopniowaniu, które mo積a uzna za specjalne formy przymiotników. Wyrazy te nazywamy ogólnie imionami. Rozmaite formy imion mo積a scharakteryzowa pod wzgl璠em nast瘼uj帷ych kategorii:

Rzeczowniki odmieniaj si przez liczby i przypadki, maj natomiast sta造 i okre郵ony rodzaj. Pozosta貫 imiona odmieniaj si tak瞠 przez rodzaje, dostosowuj帷 swoj form do rodzaju rzeczownika, z którym s zwi您ane w zdaniu. Niektóre mog równie podlega stopniowaniu. Liczebniki odmieniaj si przez przypadki i rodzaje, posiadaj natomiast sta陰 i okre郵on liczb.

Warto tu podkre郵i brak zró積icowania imion pod wzgl璠em kategorii okre郵ono軼i. Angielskim odpowiednikiem polskiego cz這wiek mo瞠 by wi璚 a man, the man lub man. W razie konieczno軼i zamiast a / an u篡wa si jeden, jaki, pewien, zamiast the mo積a u篡 zaimka wskazuj帷ego ten. Podobnie w liczbie mnogiej – polskiemu ludzie mo瞠 odpowiada some people, any people, people lub the people.

We wspó販zesnym j瞛yku polskim istnieje jedynie liczba pojedyncza i mnoga. Istniej rzeczowniki maj帷e tylko liczb mnog (pluralia tantum), np. drzwi, usta, no篡czki, urodziny, spodnie. Niektóre z nich maj form liczby pojedynczej, ale zachowuj si jak formy liczby mnogiej, np. pa雟two w zdaniu ci pa雟two wreszcie przyszli. Istniej tak瞠 w polskim rzeczowniki niepoliczalne, które maj form liczby pojedynczej (rzeczowniki zbiorowe). Do嗆 podobny system znajdziemy w j瞛yku angielskim, cho w szczegó豉ch istnieje sporo ró積ic. Np. obie liczby maj w przeciwie雟twie do odpowiedników angielskich wiadomo嗆 ‘a piece of news’ – wiadomo軼i ‘some news’ lub mebel ‘a piece of furniture’ – meble ‘furniture’. Czasem bywa odwrotnie – angielskie lives, liczba mnoga od life ‘篡cie’, nie daje si najcz窷ciej dos這wnie przet逝maczy na polski. Niepoliczalno嗆 jest w j瞛yku polskim jednak mniej rygorystyczna: ile to odpowiednik zarówno how much jak i how many. Cho mi這嗆, 篡cie czy woda s zasadniczo niepoliczalne, mog jednak wyst徙i w liczbie mnogiej (dwie mi這軼i jego 篡cia, koty maj podobno siedem 篡, wody g喚binowe). Wbrew twierdzeniom wielu lingwistów w zasadzie nie ma wi璚 w polskim rzeczowników maj帷ych tylko liczb pojedyncz (singularia tantum).

W dawnym j瞛yku wyst瘼owa豉 jeszcze liczba podwójna, której 郵ady (najcz窷ciej w znaczeniu liczby mnogiej) pozosta造 w gwarach (robita zamiast robicie, z pochodzenia forma 2. osoby liczby podwójnej), w pewnych przys這wiach (m康rej g這wie do嗆 dwie s這wie) i w formach niektórych wyrazów (r璚e, oczy, uszy). Porównaj tak瞠 sto (liczba pojedyncza) – dwie軼ie (liczba podwójna) – trzysta, czterysta (liczba mnoga).

W tradycyjnych gramatykach rozró積ia si 3 rodzaje imion: m瘰ki, 瞠雟ki i nijaki. Zast瘼uj帷 wyrazy m篹czyzna, ch這piec, kot, statek, stó u篡jemy zaimka on, zamiast kobieta, dziewczyna, krowa, twarz, g這wa, ód, poduszka powiemy ona, wreszcie zamiast dziecko, dziewcz, ciel, krzes這 powiemy ono. Czy stó jest bardziej m瘰ki od krzes豉? Czy dziewcz nie ma okre郵onej p販i? Rodzaj zale篡 wi璚 nie od rzeczywistej p販i opisywanego obiektu, lecz uwarunkowany jest j瞛ykow konwencj wymagaj帷 formalnego dostosowania powi您anych sk豉dniowo wyrazów.

Zupe軟ie podobne rozró積ienie rodzaju wyst瘼uje w j瞛yku angielskim. Zast瘼uj帷 man, boy u篡jemy he, zast瘼uj帷 woman, girl – she, wreszcie table, chair zast徙imy przez it. Mo瞠my mówi tu wi璚 o rodzaju naturalnym. Jednak ship jest rodzaju 瞠雟kiego – she! W j瞛yku polskim takich „wyj徠ków” jest po prostu o wiele wi璚ej.

Sprawa jednak si komplikuje, gdy polskie przymiotniki i zaimki wskazuj帷e (podobnie jak to by這 w 豉cinie i jest dot康 w niemieckim czy francuskim) przyjmuj ró積e formy w zale積o軼i od rodzaju rzeczownika, do którego si odnosz. Porównajmy:

  rodzaj
m瘰ki 瞠雟ki nijaki
polski mój dobry brat moja dobra siostra moje dobre dziecko
豉ci雟ki meus bonus fra:ter mea bona soror meum bonum (opus)
niemiecki mein guter Bruder meine gute Schwester mein gutes Kind
angielski my good brother my good sister my good child

 

Niestety, na tym komplikacje si nie ko鎍z. Mówimy mój dobry brat, mój dobry kot, mój dobry stó i na tej podstawie przypisujemy rzeczownikom brat, kot, stó rodzaj m瘰ki. Wystarczy jednak zbada posta tych wyra瞠 w bierniku (przypadku dope軟ienia bli窺zego), aby doj嗆 do innych wniosków: widz mojego dobrego brata, widz mojego dobrego kota, ale widz mój dobry stó. Wyrazy brat, kot zaliczymy wi璚 do rodzaju m瘰ko篡wotnego, za stó do rodzaju m瘰konie篡wotnego (m瘰korzeczowego). Nazwy te s dosy umowne – do kategorii m瘰ko篡wotnych zalicza si takie rzeczowniki jak trup, wisielec, nazwy i marki dóbr konsumpcyjnych (papieros, mercedes, pilzner), pieni璠zy (dolar, funt, z這ty) i ta鎍ów (polonez, menuet). Nie s uznawane za 篡wotne nazwy wi瘯szo軼i ro郵in (widz ten d帳, chocia widz banana – 篡wotny!) s natomiast nazwy wirusów, bakterii, grzybów (ona ma HIVa (czyt. hifa), znalaz貫m grzyba, chwyci貫m gronkowca). M瘰ko篡wotnym rzeczownikiem w j瞛yku mówionym bywa gwó寮, nos (w przeno郾i: mie nosa), a tak瞠 (w j瞛yku m這dzie穎wym) smak (mie na co smaka).

W liczbie mnogiej istniej, zamiast rodzaju m瘰kiego, 瞠雟kiego i nijakiego, rodzaje m瘰koosobowy i niem瘰koosobowy. Osobliwo軼i ich u篡cia omówiono w dziale dotycz帷ym sk豉dni. Rzeczowniki m瘰koosobowe wyró積ia si spo鈔ód m瘰ko篡wotnych, podczas gdy niem瘰koosobowe obejmuj reszt m瘰ko篡wotnych i wszystkie m瘰korzeczowe, 瞠雟kie i nijakie. Poszczególne te grupy zachowuj zwykle odr瑿ne ko鎍ówki niektórych przypadków, co jest jedynym 郵adem ich dawniejszego zró積icowania rodzajowego w liczbie mnogiej. I tak, rzeczowniki niem瘰koosobowe maj帷e w liczbie pojedynczej rodzaj nijaki maj w mianowniku i bierniku liczby mnogiej ko鎍ówk ~a, np. jaja, ó磬a, pola, ciel皻a. Inne rzeczowniki niem瘰koosobowe maj zwykle ko鎍ówk ~y (lub ~i po k, g), np. m瘰ko篡wotne koty, papierosy, m瘰konie篡wotne d瑿y, sto趾i, 瞠雟kie kobiety, nogi. To rozró積ienie nie ma 瘸dnych nast瘼stw dla formy zwi您anego sk豉dniowo zaimka czy przymiotnika, dlatego mówimy zarówno te wspania貫 ó磬a, jak i te wspania貫 kobiety (w przeciwie雟twie do form m瘰koosobowych, np. ci wspaniali panowie). Jednak czasami ko鎍ówk ~a spotykamy i u rzeczowników m瘰koosobowych, np. brat, ksi捫 (ci wspaniali bracia, ksi捫皻a), lub m瘰konie篡wotnych, jak akt – l.mn. te akta s康owe. Z drugiej strony, nijakie rzeczowniki oko, ucho zwykle nie maj ~a w liczbie mnogiej (normalnie oczy, uszy i tylko w specjalnych znaczeniach oka, ucha).

Kolejne komplikacje wprowadza sposób liczenia rzeczowników w liczbie mnogiej. Mo積a tu wyró積i kilka klas, cz窷ciowo tylko zgodnych z powy窺zym podzia貫m na rodzaje gramatyczne.

  1. Rzeczowniki niepoliczalne, niemaj帷e zwykle liczby mnogiej.
  2. Rzeczowniki m瘰koosobowe. Liczebniki 2-4 maj dla nich specjalne formy dwaj, trzej, czterej 陰cz帷e si z mianownikiem liczby mnogiej. Ponadto mo積a tu u篡 specjalnej konstrukcji dope軟iaczowej typu dwóch m篹czyzn, o której b璠zie mowa w innym miejscu. Mo磧iwe jest u篡cie tutaj specjalnej formy zbiorowej liczebnika (dwoje, troje, czworo, …), która jednak w tym zastosowaniu wychodzi z u篡cia.
  3. Rzeczowniki niem瘰koosobowe (m瘰ko篡wotne nieosobowe, m瘰korzeczowe, 瞠雟kie i cz窷 nijakich (1)). U篡wana jest s這wnikowa forma liczebnika, przy czym liczebnik dwa ma odr瑿n form 瞠雟k dwie.
  4. Pozosta貫 rzeczowniki nijakie (2), zako鎍zone w mianowniku liczby mnogiej na ~皻a i inne oznaczaj帷e istoty m這de wymagaj zbiorowej formy liczebnika.
  5. Taka sama forma jest wymagana przez niektóre rzeczowniki wyst瘼uj帷e tylko w liczbie mnogiej.
  6. Cz窷 rzeczowników wyst瘼uj帷ych tylko w liczbie mnogiej mo積a policzy tylko opisowo przy pomocy s這wa pary.
  7. Niektóre rzeczowniki wyst瘼uj帷e tylko w liczbie pojedynczej daje si policzy opisowo, np. dwie sztuki byd豉.

K這poty z okre郵eniem rodzaju gramatycznego rzeczowników polskich obrazuj poni窺ze tabele:

  to jest to s widz 1 2
M lp M lm B lp B lm
1 m瘰koosobowe ten brat ci bracia tego brata tych braci jeden brat dwaj bracia
dwóch braci
dwoje braci
2 m瘰ko篡wotne ten kot te koty tego kota te koty jeden kot dwa koty
3 m瘰korzeczowe ten stó te sto造 ten stó te sto造 jeden stó dwa sto造
4 m瘰kie niepoliczalne ten tlen   ten tlen      
5 瞠雟kie ta siostra te siostry t siostr te siostry jedna siostra dwie siostry
6 瞠雟kie niepoliczalne ta mied   t mied      
7 nijakie I to krzes這 te krzes豉 to krzes這 te krzes豉 jedno krzes這 dwa krzes豉
8 nijakie II to dziecko te dzieci to dziecko te dzieci jedno dziecko dwoje dzieci
9 nijakie niepoliczalne to z這   to z這      
10 nijakie zbiorowe to byd這   to byd這   jedna sztuka byd豉 dwie sztuki byd豉
11 mnogie o formie
liczby pojedynczej
  ci pa雟two   tych pa雟twa jedni pa雟two dwoje pa雟twa
12 mnogie   te drzwi   te drzwi jedne drzwi dwoje drzwi
13 mnogie nijakie   te usta   te usta jedne usta dwoje ust
14 mnogie podwójne   te spodnie   te spodnie jedne spodnie dwie pary spodni
15 mnogie niepoliczalne   te pomyje   te pomyje    

 

m瘰kie 瞠雟kie nijakie
篡wotne nie篡wotne (rzeczowe)
osobowe nieosobowe 1 2
brat, pan, ch這piec, go嗆, poeta, m篹czyzna kot, grzyb, trup, wirus stó, statek, album, organizm siostra, kobieta, twarz, pani, dziewczyna, ko嗆 krzes這, jajo, pole, muzeum oko, dziecko, niemowl, ciel

 

wyst瘼uj帷e zwykle tylko w liczbie pojedynczej
m瘰korzeczowe 瞠雟kie nijakie
tlen, w璕iel mied, siarka z這, powietrze, byd這

 

wyst瘼uj帷e tylko w liczbie mnogiej
o formie lp nienijakie nijakie (formalnie) podwójne niepoliczalne
pa雟two drzwi, skrzypce usta, wrota no篡czki, spodnie pomyje, wakacje, urodziny

Tutaj mo瞠sz poczyta wi璚ej na temat tworzenia i sk豉dni polskich liczebników.



Dodaj swój komentarz
Wszelkie prawa zastrze穎ne © tworzenie wysokiej jako軼i stron wwww przez Soluma | | Wortale tematyczne | mapa witryny | login